šiwar širay Kurdan

                             Nawdarani kurd   ناودارانی کورد                                 

                                                

                                پێشه وا قازی محه مه د یه که م سه روکی کوردوستان و یاوه رانی - مه هاباد        
                                                             كوماری كوردستان- مه‌هاباد
                                                        

له‌ ته‌شرين دويم ساڵ (١٩٤٥) رووژنامه‌يل ده‌ره‌كی ده‌نگ وباس گويڕانكاريه‌يل سه‌ره‌كی ئيران په‌خشه‌و كردن وه‌ی جووره‌ : ( وه‌ی زويه‌يله‌ ناوچه‌يگ كوردی له‌باشوور ده‌رياچه‌ی (ورمێ) ی ناوچه‌ی (سابڵاغ – مه‌هاباد) بووگه‌ مه‌ركه‌ز راپه‌ڕينيگ گشتگيرو

، وه‌رفراوان) . ئه‌وه‌ بوی له‌ ٢٤ كانوون دويم ١٩٤٦ وه‌ سه‌رووكايه‌تی {قازی محه‌مه‌د} سه‌رووك پارت ديموكرات كوردستان ئيران ، دامه‌زرانن كوومار مه‌هاباد ئاشكرا كرياو هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌سكرده‌ بنياتناين دامه‌زرياگه‌يل وه‌ڕيه‌وبردن ناوخوه‌يی و مه‌يدان په‌روه‌رده‌ . ئمجا وه‌ل ئاشكراكردن كوومار كوردستان (مه‌لا مسته‌فای بارزانی)وياوه‌ره‌يلی يه‌كم گرووپيگ بوين په‌يوه‌ندی وه‌و كووماره‌وه‌ كردن و به‌رزترين پۆست وپله‌ی سه‌ربازی دريا خود بارزانی .

ئه‌وه‌ بوی حكوومه‌ت كوردستان له‌ يه‌كم هه‌وڵی ده‌سكرده‌ په‌خشه‌وكردن رووشنهويری كوردی و قازی محه‌مه‌د وه‌ يه‌كم سه‌رووك كوومار كوردستان هه‌ڵوژرياو رووژيگ له‌شوون ئه‌وه‌ وه‌ی جووره‌ قه‌سه‌م ياسايی يا قانوونی خواردو وت : (قه‌سه‌م وه‌ خوداو، وه‌ قورئان گه‌وراو، وه‌ نيشتمان و، وه‌ شه‌ره‌ف نه‌ته‌وه‌ی كوردو، وه‌ په‌رچه‌م پيرووز كوردستان ، بايه‌سه‌ هه‌وڵ بيه‌م تا دويا هه‌ناسه‌م و گيان و ماڵ و خوينم له‌وه‌ر خاتر مقه‌يه‌تيكردن سه‌روه‌خوه‌يی وبه‌رزی په‌رچه‌م كوردستان به‌خت بكه‌م ) .

قازی محه‌مه‌د رووژ( ١١ی شووبات ساڵ ١٩٤٦ ) وه‌ دروسكردن يه‌كم ئه‌نجوومه‌ن وه‌زيره‌يل له‌ وه‌ڕيه‌وبردن وڵات ك ١٣ وه‌زير گرته‌ خوه‌ی يه‌كم فه‌رمان باڵا (مرسوم) ئاشكرا كردو هه‌مان وه‌خت (بارزانی نه‌مر) وه‌ جه‌نراڵ و فه‌رمانده‌ی گشتی هيزه‌يل چه‌كدار دياری كريا . دياره‌ له‌شوون ١١ مانگ له‌ ده‌سڵات سه‌روه‌خوه‌يی كوومار مه‌هاباد و له‌پيلان يا موئامره‌يگ ناوده‌وڵه‌تی دژ وه‌ ملله‌ت كورد هيزه‌يل سه‌ربازی ده‌وڵه‌ت ئيران له‌ ٢١ / ١٢ / ١٩٤٦ ره‌سينه‌ شار مه‌هابادو (قازی محه‌مه‌د)و زوورم سه‌ركرده‌يل ده‌سگير كريان و له‌دادگاييكردنيگ ناعادڵانه‌ی سه‌ربازی سزای له‌سێداره‌داين له‌بان (قازی محه‌مه‌دو سه‌در قازی ئه‌ندام په‌رله‌مان ئيران نوێنه‌ر مه‌هاباد و محه‌مه‌د حسێن وه‌زير جه‌نگ ) له‌ رووژ ٣٠ / ٣ / ١٩٤٧دريا ، ك له‌مه‌يدان (چوارچرا)ی شار مه‌هاباد جی وه‌جی كرياو رووح پاكيان ره‌سيه‌ باره‌گای په‌روه‌ردگارهه‌ق . يه‌يش ئاشكراودياربوی ك له‌ناونی (ستالين و رۆزفلت و چه‌رچڵ و شای ئيران) ئی پيلانه‌ دانرياوئه‌وه‌ بوی يه‌كێتی سۆڤێت په‌شيمانه‌و بوی له‌ پشتگيريكردن كورد و كوومار مه‌هاباد و گشت ده‌سميه‌تيگ له‌لی بڕی و هه‌ر وه‌و سه‌به‌به‌ له‌كانوون يه‌كم ساڵ ١٩٤٦ وه‌ل يه‌كم روی وه‌ روی بوينه‌وه‌ی چه‌كداری وه‌ل هيزه‌يل سه‌ربازی ئيرانا ئه‌و كووماره‌ له‌ناو بريا . دی هه‌ر له‌و وه‌ختيشه‌ تا ئيسه‌ ئه‌و به‌ش كوردستانه‌ هه‌ر له‌ژير ده‌سڵات حكوومه‌ت ئيران مه‌نده‌وه‌و گشت هه‌قه‌يل ملله‌ت كورد له‌و به‌شه‌ جوير به‌شه‌يل تر كوردستان پاشيل كرياگه‌و هه‌ميشه‌ حكوومه‌ت ئيران نواگيری له‌ هه‌قه‌يل ره‌وای كورد كردگه‌و نه‌يشتگه‌ داواكاری و خواست كورده‌يل له‌وڵات خوه‌يان سه‌ر بگريگ و دوشمنايه‌تی وه‌رده‌وام وه‌ليانا كردگه‌ ، وه‌ی شيوه‌ خاك به‌شكرياگ كوردستان له‌ناونی ده‌وڵه‌ته‌يل داگيركه‌رهه‌ر مه‌نده‌وه‌و تا رووژ ئمڕوويش ملله‌ت كورد خه‌بات له‌بان هاوردنه‌وه‌ی خاك ونيشتمان خوه‌ی كه‌يگ .

           ___________________________________________________________________________

   وەسیەت نامەی پێشەوا قازی محمد

بسم الله الرحمن الرحیم

نه‌ته‌وه‌ی‌ زۆر لێ‌كراو، بێ‌به‌ش‌و چه‌وساوه‌ی‌ كورد! برایانی‌ به‌ڕێز! له‌ دوایین ساته‌كانی‌ ژیان‌دا بابه‌تگه‌لێتان وه‌ك ئامۆژگاری‌ پێ‌ ده‌ڵێم. بۆ ره‌زامه‌ندیی‌ خودا ده‌ست له‌ دوژمنیی‌ یه‌كتر هه‌ڵ‌گرن، یه‌ك بگرن‌و بۆ پشتیوانی‌ له‌ یه‌كتر هه‌ڵ‌سن، له‌ به‌رابه‌ر دوژمن‌دا راوه‌ستن، خۆتان به‌ نرخێكی‌ كه‌م به‌ دوژمنه‌كان مه‌فرۆشن. دوژمن ته‌نیا بۆ گه‌یشتن به‌ قازانجه‌كانی‌ ئێوه‌ی‌ ده‌وێ‌. پاش ئه‌وه‌ ئیتر زیاتر له‌ تڵپه‌یه‌ك نین. 
دوژمنانی‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد زۆرن، زۆردان، نامه‌رد‌و بێ‌ویژدانن، رازی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك یه‌كیه‌تیی‌‌و پێكه‌وه‌ بوونه‌. ئازادیی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك پێویستی‌ به‌ پشتیوانیی‌ گشت نه‌ته‌وه‌كه‌یه‌، نه‌ته‌وه‌ی‌ یه‌كنه‌گرتوو هه‌میشه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵات‌دایه‌. ئێوه‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد شتێكتان له‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ دیكه‌ كه‌م نیه‌. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ پیاوه‌تی‌، غیره‌ت‌و ئازایه‌تیی‌ ئێوه‌ فره‌ زۆرتره‌. ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی‌ له‌ به‌ندی‌ دیلی‌ رزگاریان بووه‌ یه‌كگرتوو بوون‌و ته‌واو. ئێوه‌ش ده‌توانن به‌ یه‌كگرتوویی‌‌و هاوپێوه‌ندی‌ زه‌نجیری‌ دیلێتی‌ پچڕێنن. ئێره‌یی‌، خه‌یانه‌ت‌و خۆفرۆشی وه‌لانێن. ئیتر فریوی‌ دوژمنان مه‌خۆن. دوژمنی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌ هه‌ر تاقم‌و گرووپ‌و ره‌نگ‌و ره‌گه‌زێك، هه‌ر دوژمنه‌، بێ‌ به‌زه‌یی‌و ویژدانه‌. ئێوه‌ له‌گیان یه‌ك به‌رده‌دا تا به‌ قازانجه‌كانی‌ خۆی بگا، به‌ به‌ڵێنیگه‌لی‌ درۆزنانه‌، ئێوه‌ ده‌خڵه‌تێنێ‌. له‌ ئیسماعیل ئاغای‌ شكاك تا جه‌وهه‌رئاغای‌ برای‌‌و حه‌مزه‌ئاغای‌ مه‌نگوڕ‌و چه‌ندین‌و چه‌ند قاره‌مانێكی‌ دیكه‌، فریوی‌ ئه‌م زۆرداره‌ مه‌لعونانه‌یان خوارد‌و ناپیاوانه‌ شه‌هیدكران. هه‌موویانیان به‌ قورئان‌و سوێند فریودا، ئاخر ئه‌مانه‌ كه‌ی‌ له‌ قورئان‌و سوێند تێ‌ده‌گه‌ن، وه‌فا له‌ لای‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌، شمه‌كی‌ بازاڕه‌. له‌ رێگه‌ی‌ خوداو بۆ ره‌زامه‌ندیی‌ ئه‌و پشتی‌ یه‌كتر چۆڵ مه‌كه‌ن‌و یه‌كگرتوو بن، دڵنیا بن ئه‌گه‌ر دوژمن هه‌نگوێنتان پێ‌بدا، تێكه‌ڵ به‌ژه‌هره‌. فریوی‌ سوێنده‌ درۆزنه‌كانی‌ مه‌خۆن. ئه‌گه‌ر هه‌زار جار سوێند بخۆن دووباره‌ هیچ ئامانجێكیان جیا له‌ له‌نێوبردنی‌ ئێوه‌ نیه‌.
له‌ دوایین كاتژمێره‌كانی‌ ژیانم‌‌دا خودا به‌ شایه‌تی‌ ده‌گرم كه‌ له‌ رێگای‌ ئازادی‌‌و به‌خته‌وه‌ریی‌ ئێوه‌دا گیان‌و ماڵی‌ خۆم به‌خت كرد‌و له‌ هیچ هه‌وڵێك كۆتاییم نه‌كرد. له‌ لای‌ ئه‌مانه‌، كوردبوونی‌ ئێوه‌ تاوانه‌، سه‌رو گیان‌و ماڵ‌و شه‌ره‌فی‌ ئێوه‌ له‌ لایان حه‌ڵاڵه‌. ئه‌وان چونكه‌ له‌ گۆڕه‌پانی‌ شه‌ڕدا ناتوانن له‌ به‌رانبه‌ر ئێوه‌دا راوه‌ستن، هه‌میشه‌ هانا بۆ فێڵ‌و ته‌ڵه‌كه‌ ده‌به‌ن. شا‌و ده‌ست‌و پێوه‌ندییه‌كانی‌ به‌ جاران په‌یامیان نارد كه‌ بۆ وتووێژ ئاماده‌ن‌و مه‌یلی‌ خوێن رشتنیان نیه‌، به‌ڵام من ده‌مزانی‌ ئه‌وان درۆده‌كه‌ن. ئه‌گه‌ر خه‌یانه‌ت، خۆفرۆشی‌و فریوخواردوویی‌ هێندێ‌ له‌ سه‌رۆك عه‌شیره‌كان نه‌بووایه‌، كۆمار هیچكات شكستی‌ نه‌ده‌خوارد. 
وه‌سیه‌ت ده‌كه‌م منداڵه‌كانتان فێری‌ زانست‌و عیلم بكه‌ن. نه‌ته‌وه‌ی‌ ئێمه‌ شتێكی‌ له‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ تری‌ جیهان كه‌م نیه‌، جیا له‌ زانست‌و عیلم. فێری‌ زانست بن تا له‌ كاروانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ دوا نه‌كه‌ون. زانست، چه‌كی‌ له‌نێوبردنی‌ دوژمنانه‌، دڵنیابن ئه‌گه‌ر به‌ دوو چه‌كی‌ یه‌كیه‌تی‌‌و زانست پۆشته‌ ببن، دوژمنان كارێكیان بۆ ناچێته‌ پێش. ئێوه‌ نابێ‌ به‌ مردنی‌ من‌و براكان‌و ئامۆزاكانم ترس بچێته‌ دڵتانه‌وه‌. هێشتا قاره‌مانگه‌لێكی‌ زۆر ده‌بێ‌ گیان فیدا بكه‌ن تا داری‌ ئازادیی‌ كوردستان بگاته‌ به‌رهه‌م. دڵنیام پاش ئێمه‌ش قاره‌مانگه‌لێكی‌ دیكه‌ هه‌ن كه‌ فریوبخۆن، به‌ڵام هیوادارم مه‌رگی‌ ئێمه‌ ببێته‌ ده‌رسی عیبره‌ت بۆ سه‌رجه‌م خه‌باتگیڕانی‌ ئازادیی‌ كوردستان. وه‌سیه‌تێكی‌ دیكه‌م بۆ دڵسۆزانی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد هه‌یه‌. له‌ خودای‌ گه‌وره‌ داوای‌ ئازادیی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ خۆتان بكه‌ن. شایه‌ت له‌ خۆتان بپرسن بۆ من سه‌رنه‌كه‌وتم؟ له‌ وه‌ڵام‌دا ده‌بێ‌ بڵێم به‌ خودا سه‌ركه‌وتووی‌ راسته‌قینه‌ منم. چ نێعمه‌تێك له‌وه‌ سه‌رتره‌ كه‌ سه‌رو ماڵ‌و گیانم له‌ رێگای‌ نه‌ته‌وه‌‌و نیشتمانم‌دا به‌خت بكه‌م. باوه‌ڕ بكه‌ن من جاران داوام له‌ خودا كردوه‌ ئه‌گه‌ر بمرم به‌ شێوه‌یه‌ك گیان له‌ده‌ست بده‌م كه‌ به‌ روومه‌تی‌ سووره‌وه‌ له‌ لای‌ خودا‌و پێغه‌مبه‌ر‌و نه‌ته‌وه‌كه‌م دا ئاماده‌ بم. وه‌ها مردنێك سه‌ركه‌وتنی‌ راسته‌قینه‌یه‌. 
خۆشه‌ویستانم! كوردستان، نیشتمانی‌ كورد‌و ماڵیه‌تی‌. هیچ كه‌سێك مافی‌ ئێره‌یی‌‌و به‌خێڵی‌ نیه‌ هه‌موو له‌ ماڵی‌ خۆیان‌دا ئازادن. هه‌رچی‌ له‌ ده‌ستتان دێ‌ بۆ ئازادیی‌ كورد كۆتایی‌ مه‌كه‌ن. 
ئیتر نابێ‌ له‌سه‌ر رێگای‌ ئه‌و كه‌سانه‌دا كه‌ به‌رپرسایه‌تی‌ ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ راوه‌ستن. له‌ به‌رد خستنه‌ رێگه‌ ده‌ست هه‌ل‌َگرن‌و ئه‌ركه‌كانتان به‌ باشترین شێوه‌ به‌ڕێوه‌ببه‌ن. دڵنیابن براكورده‌كه‌تان له‌ دوژمنی‌ بێگانه‌ زۆر باشتر. ئه‌گه‌ر من به‌پرسایه‌تیم وه‌ئه‌ستۆ نه‌گرتبایه‌ ئێستا له‌ پای‌ چێوه‌ی‌ داردا نه‌بووم و له‌ لای بنه‌ماڵه‌كه‌م رۆژه‌كانم ده‌برده‌سه‌ر، به‌ڵام ئه‌ركی‌ من، به‌رزترین ئامانجم بوو و، تا پێی‌ گیان راوه‌ستام. به‌ هیوای‌ خوداوه‌ندی‌ گه‌وره‌، له‌ ئاكام‌دا به‌سه‌ر دوژمنان‌دا سه‌رده‌كه‌ون. 
1ـ بڕواتان به‌ خودا‌و ماجا‌و من عندالله ‌و پێغه‌مبه‌ری‌ ئه‌كره‌م (س) هه‌بێ‌‌و ئه‌ركه‌ دینییه‌كانی‌ خۆتان به‌ باشترین شێوه‌ به‌ڕێوه‌ ببه‌ن. 
2ـ یه‌كیه‌تی‌و هاوپێوه‌ندی‌، ره‌مزی‌ سه‌ركه‌وتنه‌. ئێره‌یی‌‌و خۆفریودان وه‌لابنێن‌و له‌ وه‌رگرتنی‌ به‌رپرسایه‌تی‌‌و خزمه‌تكردن‌‌دا له‌گه‌ڵ یه‌كتر كێ‌به‌ركێ‌ بكه‌ن. 
3ـ زانست‌و ئاگایی‌ خۆتان به‌رنه‌سه‌رێ‌ تا فریوی‌ دوژمنان نه‌خۆن. 
4ـ هیچ كات دوژمن به‌ دۆست مه‌زانن چونكه‌ دوژمنی‌ نه‌ته‌وه‌‌و نیشتمان‌و دینتانه‌. 
5ـ خۆتان بۆ چه‌ند رۆژ ژیان له‌م دنیا له‌ناوچووه‌دا مه‌فرۆشن. مێژوو سه‌لماندوویه‌ كه‌ دوژمن به‌ چووكه‌ترین بیانوویه‌ك، ده‌ست بۆ كوشتار‌و سه‌ركوت ده‌با. 
6ـ خه‌یانه‌ت به‌ یه‌كتر مه‌كه‌ن نه‌ خه‌یانه‌تی‌ سیاسی‌و نه‌ خه‌یانه‌تی‌ ماڵی‌‌و گیانی‌‌و نامووسی. خه‌یانه‌تكار له‌ لای‌ خودا‌و گه‌ل رووڕه‌شه‌‌و خه‌یانه‌ت، له‌ ئاكام‌دا بۆ خۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. 
7ـ له‌ته‌ك ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ دا، بێ‌ خه‌یانه‌ت ئه‌رك به‌ڕێوه‌بردن هاوكاری‌ بكه‌ن. خودای‌ نه‌خواسته‌ هیچكات مه‌بنه‌ سیخۆڕی‌ بێگانه‌. 
8ـ ئه‌و شوێنانه‌ی‌ له‌ وه‌سیه‌تنامه‌كه‌دا ئاماژه‌م پێ‌ كردون (مزگه‌وت، قوتابخانه‌‌و نه‌خۆشخانه‌) هی‌ خۆتانن، به‌ باشترین شێوه‌ كه‌ڵكیان لێ‌وه‌رگرن. 
9ـ واز له‌ شۆڕش مه‌هێنن تا له‌ژێرده‌سته‌یی‌ ده‌رباز بن. ماڵی‌ دنیا هیچ نیه‌، ئه‌گه‌ر نیشتمانێكتان هه‌بێ‌، سه‌ربه‌خۆیی‌یه‌كتان هه‌بێ‌‌و ماڵ‌و خاك‌و نیشاتمانتان هی‌ خۆتان بێ‌، ئه‌و كات هه‌موو شتێكتان ده‌بێ‌، هه‌م سامان هه‌م ده‌وڵه‌ت، هه‌م ئابڕو و هه‌م نیشتمان. 
10ـ گومان ناكه‌م جیا له‌ مافی‌ خودا (حق الله)، مافێكی‌ دیكه‌ له‌ ئه‌ستۆم بێ‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر كه‌سێك هه‌ست ده‌كا قه‌رزێكی‌ به‌لامه‌وه‌یه‌ بچێته‌ لای‌ میراتگرانم. 
تا ده‌ست نه‌ده‌یه‌ ده‌ستی‌ یه‌كتر، سه‌ركه‌وتن مسۆگه‌ر نابێ‌. له‌ یه‌كتر زۆر مه‌كه‌ن چونكه‌ خوداوه‌ند دوژمنی‌ زۆردارانه‌. هیوادرام وته‌كانم وه‌رگرن، خوداوه‌ند ئێوه‌ به‌سه‌ر دوژمنان‌دا سه‌رخات.

  _____________________________________________________________________

                                         

                                                                  نه مر شه هید ئارام

ساڵی‌ 1970 چۆته‌ ریزی‌ ئه‌ڵقه‌ رۆشنبیرییه‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی ماركسی‌لنینی‌كوردستان-ه‌‌وه‌‌.
شه‌هید
ئارام یه‌كێك بووه‌ له‌رۆژنامه‌نووسانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌و ماوه‌یه‌كی‌ زۆر
له ‌رۆژنامه‌ی‌ (هاوكاری‌)دا گۆشه‌ی‌ (هه‌رجاره‌ی‌ باسێك)ی‌ ئاماده‌
كردووه‌، جگه‌ له‌ چه‌ندین وتارو بابه‌تی‌ تر.
ساڵی‌ 1976 و دوای‌
زیندانی‌ كردنی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌، بانگه‌شه‌و
به‌یانكردنی‌ پرۆگرامی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ گرتۆته‌ ئه‌ستۆو هه‌ر له‌ساڵی‌ 1976دا
له‌لایه‌ن كۆمیته‌ی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ هه‌رێمه‌وه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌ به‌
سكرتێری‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ره‌نجده‌رانی‌ كوردستان.
ساڵی‌1977
له‌كۆبونه‌وه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ ی‌.ن.ك هه‌ڵبژێردراوه‌ به‌ئه‌ندامی‌ م.س
(ی‌.ن.ك)و هه‌تا رۆژی‌ شه‌هید بوونی‌ به‌پله‌ی‌ سكرتێر له‌ناو ریزه‌كانی‌
كۆمه‌ڵه‌ی‌ ره‌نجده‌ران-دا له‌ سه‌نگه‌ره‌كانی‌ پێشه‌وه‌دا خه‌باتیكردووه‌.
ئێواره‌ی‌ رۆژی‌ 31/ 1/ 1978 له‌گوندی‌ (ته‌نگی‌ سه‌ر)ی‌ ناوچه‌ی‌
قه‌ره‌داخ به‌ده‌ستی‌ خۆفرۆشان شه‌هید كرا.
__________________________________________________________________________________________________

 

 

 

                                                  شۆڕشی ئاگری شێخ سه‌عیدی پیران

(شیخ سه‌عید  ساڵی 1865 ی زاینی له‌ناوچه‌ی (پاڵوو) له‌دایک بووه‌ یه‌کێکه‌ له‌ شێخه‌ به‌رزه‌کانی نه‌قشه‌به‌ندی له‌ پاش مردنی باپیره‌ی ( شیخ عه‌لی ) باوکی ناوچه‌ی پاڵووی) به‌جێ هێشتووه‌ و ڕووی کردۆته‌ شاری ( خنیس ) شێخ سه‌عید خوێندنی دینی له‌و شاره‌ ته‌واو کردوه‌ ، پایه ‌و ڕیزی کۆمه‌ڵایه‌تی شێخ و زیره‌کی و لێهاتوویی و ده‌وڵه‌مه‌ندی بۆته‌ هوی سه‌ره‌کی بۆ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵه‌ په‌یوه‌ندییه‌کی ڕاسته‌و خۆ و پته‌و به‌ شێخ سه‌عیده‌وه‌ بکات له‌ کوتایی هاوینی1923 (یوسف زیبا ) که‌سه‌رۆکێکی بزوتنه‌وه‌ی کورد و نائیبی کۆنی شاری ( به‌تلیس ) بووه‌ له‌ په‌رله‌مانی تورکیادا ، چۆته‌ شاری ( خنیس) بۆ خزمه‌ت و دیده‌نی شێخ سه‌عید ، له‌پاش گۆرینه‌وه‌ی بیروڕاو ڕونکردنه‌وه‌ی دید و بۆچوونیان ڕێکه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بڕیاری هه‌ڵگیرسانی شۆرشێکی نوێ بده‌ن ...!! له‌زستانی ساڵی 1923تا ساڵی 1924 سه‌رۆک هوزه‌کان و ئه‌ندامه‌ چالاکه‌کانی کۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبوون کۆبونه‌وه‌ی فراوانیان له‌ ناوچه‌ی (پاڵوو ) به‌ست که‌تیایدا باس له‌فراوان کردن و خۆساز دان بوو بۆ چالاکی کردن له‌ پێناو بزوتنه‌وه‌ی نهینی و خۆ ئاماده‌کردن بۆ ڕاپه‌ڕینی نۆی بۆ سه‌ربه‌خۆی کوردستان

ئه‌م کارو بڕیاره‌ش تا ڕاده‌یه‌کی به‌ر فراوان به‌ یارمه‌تی ( شێخ مه‌حمودی حه‌فید ) و (سمکۆ )ی شکاک بوو ، هه‌روه‌ها بڕیار درا یاداشتێک ده‌رباره‌ی پشتگیری نه‌ته‌وه‌ی کورد بۆ کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌کان (عێسبه‌ اڵامم) بنێرن ( سه‌رهه‌نگ خالید جه‌بری ) و ( یوسف زیبا ) چالاکترین ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبون بوون که‌ هه‌موو بڕیاره‌ گرنگه‌کانی کۆمه‌ڵه‌یان ده‌ گه‌یانده‌ دوورترین ناوچه‌کانی کوردستان و ئاماده‌ییه‌کی هه‌میشه‌ییان له‌ نێوان سه‌رۆک هوزه‌کاندا په‌یدا کردبوو ، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ پارتی جه‌مهوری پێشکه‌وتووی تورکیا په‌یدا کردبوو که‌ له‌ تشرینی دووه‌می ساڵی 1925 دامه‌زرابوو ، به‌ڵام به‌هۆی 

خیانه‌تکاری سه‌رۆکه‌کانی هۆزی ( خورمیک ) که‌ده‌نگ و باس و خوئاماده‌کردنی گه‌یانده‌ یاساوڵانی ڕژیمی تورکیا ، به‌بڕیاری مسته‌فا که‌مال ئه‌تاتورک ( یوسف زیبا و خالید جه‌بری ) به‌گ گیران و ڕه‌وانه‌ی زیندانی به‌تلیس کران ، له‌پاش گرتنی ئه‌م دوو سه‌رکرده‌یه‌ کۆمه‌ڵه‌ وه‌ک پیویستیه‌کی گرنگ به‌ په‌له‌ بریاری دا که‌ ( شیخ سه‌عید ) ی پیران هه‌ڵبژردریت و بکرێت به‌ سه‌رۆکی کۆمه‌ڵه‌ ی سه‌رخۆبوون . ( شیخ سه‌عید ) له‌ پاش هه‌ڵبژاردنی به‌ سه‌روکی کۆمه‌ڵه‌ بڕیاری هه‌ڵگیرسانی مه‌شخه‌ڵی بزوتنه‌وه‌ی چه‌‌کدارانه‌ی دا ، به‌ڵام زیاتر ده‌یویست بڕیاره‌که‌ مۆرکی کوردستانی گه‌وره‌ی پێوه‌ دیاربێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ ( عه‌لی ڕه‌زای ) کوڕی نارده‌ شاره‌کانی دیاربه‌کر و حه‌ڵه‌ب بۆ زانینی بیرو بۆچوونی سه‌رۆکه‌کانی کوردی سوریا و عیراق و ئیران بۆ زیاتر ڕێک که‌وتن له‌سه‌ر کاتی گشتی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ ، له‌ پاش کوبونه‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌ له‌ شاری حه‌ڵه‌ب ، هه‌مووان گه‌یشتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که‌ مافی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی کورد به‌بێ شورشێکی چه‌کدارانه‌ مه‌حاڵه‌ مسۆگه‌ر بکرێت ....!! پاشان، ڕوژی 21 ئازاری ساڵی 1925 دانرا به‌یه‌که‌م ڕوژی هه‌ڵگیرسانی مه‌شخه‌ڵی شۆرش و ڕاپه‌ڕین ، له‌ نیوه‌ی دوه‌می مانگی یه‌که‌می ساڵی 1925 دا شێخ سه‌عید گه‌شتێکی به‌زۆربه‌ی ناوچه‌کانی کوردستاندا کرد ، گه‌رمی هه‌ستی کوردانه‌ی خه‌ڵکی کورد کارێکی وای لێکه‌وته‌وه‌ 

که‌ شێخ سه‌عید شۆڕشی چه‌کدارانه‌ ده‌ست پێبکات له‌ دژی داگیرکه‌رانی ترک ، ده‌چووه‌ هه‌ر ناوچه‌و گوندێک وشارو شاروچکه‌یه‌ک به‌کومه‌ڵ لایه‌نگرو دوست ڕوویان تێ ده‌کرد تا ده‌هات خه‌ڵکی چه‌کداری ڕاپه‌ڕینه‌که‌ ڕوو له‌ زیاد بوون ده‌چوو، به‌تایبه‌تی له‌شاری (گه‌نچ) و ناوچه‌ی (لیچه‌، خانی، پیران )، له‌ پێنچی شوباتی 1925 شیخ سه‌عید (خانی) ی به‌جێ هیشت له‌گه‌ڵ سه‌د سواره‌ی ئازا به‌ره‌و گوندی ( پیران) به‌ڕی که‌وتن بۆ ماڵی ( عه‌بدول ره‌حیمی) برای ..له‌هه‌مان شه‌ودا مه‌فره‌زه‌یه‌کی سوپای تورک به‌سه‌رۆکایه‌تی هه‌ردوو ئه‌فسه‌ر ( حوسنی ئه‌فه‌ندی و موسته‌فا عالیم) که‌ هاتبوون بۆ گرتنی چه‌ند که‌سێک له‌ گوندنشینه‌کان ، دوواجار شێخ سه‌عید ڕازی نه‌بوو که‌که‌س بگیرێ ،ئه‌مه‌ بوه‌ هوی ئه‌وه‌ی که‌هه‌ردوولا سه‌نگه‌ر له‌یه‌ک بگرن ، له‌پاش شه‌ڕوته‌قه‌ کردن چه‌نده‌ها که‌س له‌ مه‌فره‌زه‌ی دوژمن کوژران و ئه‌وانی تریش به‌ ئه‌سیری گیران ،

 ، ئه‌م ڕوداوه‌ له‌پڕه‌ بووه‌ هوی ڕێگرێکی سه‌ره‌کی ناوه‌خت له‌ کامل ‌نه‌بوونی خۆ ئاماده‌ کردنی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ی شێخ سه‌عید ، کاتێک (شێخ تایه‌ر) ی برای (شێخ سه‌عید) ئه‌م هه‌واڵه‌ی بیست ، بێ وه‌ستان و چاوه‌ڕوانی له‌ 10 ی شوباتی هه‌مان ساڵدا کونتڕوڵی شاروچکه‌ی (لیچه‌) ی کرد و ده‌ستی به‌سه‌ر گشت پاره‌ و نووسین و نامه‌ ‌و ته‌لگرافی نهێنی ڕژێم دا گرت ، له‌ڕوژی 11 ی شوباتدا ، له‌گه‌ڵ دوو سه‌د هه‌زار سواره‌ چوونه‌ خزمه‌ت شێخ، ئه‌م ڕوودا و هۆکارانه‌ بونه‌ هۆی سست بوونی هه‌ندێ کاری شۆرشه‌که‌ ڕێگه‌یان له‌دوا خستنی شۆرشه‌که‌ گرت بۆیه‌ (شێخ سه‌عید) به‌ناچاری پێش وه‌خت بڕیاری ده‌ستپێکردنی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ی دا، به‌پێی ئامارێکی ئه‌و کاته‌ ، ژماره‌ی پێشمه‌رگه‌ کورده‌کان ته‌نیا له چوار‌ ولایه‌دا نزیکه‌ی شه‌ش سه‌د هه‌زار که‌س بوون به‌رامبه‌ر ژماره‌ی هێزی تورکه‌کان که‌ له‌ سه‌د هه‌زار که‌متر بوون جگه‌ له‌وه‌ی له‌م ناوچانه‌دا نه‌ته‌وه‌ی چه‌رکه‌س و عه‌ره‌ب و ئه‌رمه‌نیشی تێدابوو ،ئه‌م که‌مینه‌ نه‌ته‌وانه‌ش زۆر چه‌وساوه‌ و زوڵم لێکراوی ژێر ده‌سه‌ڵاتی تورک بوون بۆیه‌ زۆربه‌یان له‌ شۆرشه‌که‌دا به‌شدار بوون و هاوکاری و پشتیوانیان نیشان دا

و (شێخ سه‌عید ) سه‌روکایه‌تی سواره‌ پێشمه‌رگه‌کانی  حاجی حه‌سه‌ن و عه‌مه‌ری خارۆ  
هۆزی (مه‌ستان و بۆتان ) ی باشوری چیای ( کوچه‌رانی ) ده‌کرد هێزی ( ساڵح به‌گی خانی) هێزه‌کانی ( شێخ شه‌مسه‌دین ) یش هاتنه‌ ناوچه‌ی ( مادن )و ( شێخ ئه‌یوب ) یش له‌گه‌ڵ هه‌زاران سواره‌ی پێشمه‌رگه‌ چوونه‌ ناو ریزه‌کانی ( شێخ عه‌بدول ره‌حیمی ) برای ( شێخ سه‌عید ) به‌ره‌و ڕزگارکردنی شاری ( دیار به‌کر ) رۆیشتن ، ( شیخ سه‌عید ) له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌ستی کرد که‌ هێزه‌کانی له‌ توانایان نیه‌ شاری ( دیار به‌کر ) رزگار بکه‌ن بۆیه‌ بیری له‌ ڕیگای تر کرده‌وه‌ .. بۆ ئه‌مه‌ش که‌وتبووه‌ گفتوگۆ کردن له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی تورک

 تا بواریکی له‌بار بۆ ڕاپه‌ڕینی کورده‌کانی ناو شاره‌که‌ بڕه‌خسێنێ ، هه‌ر چه‌نده‌ بوار و ڕێگا نه‌بوو بۆ گه‌یاندنی ‌هیچ جۆره‌ چه‌کێک بۆ خه‌ڵکانی ناو شاره‌که‌ ، گه‌مارۆدانی شاره‌که‌ش زۆری کێشا ، سوپای دوژمنیش له‌ناو شاره‌که‌دا ڕازی نه‌بوون که‌ ده‌ستبه‌رداری به‌ره‌نگاری و خۆڕاگرتن ببن ، له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئازاره‌وه‌ پێشمه‌رگه‌ هێرشی به‌ جوره‌ها چه‌ک ده‌ست پێکرد به‌ڵام خۆڕاگری سوپای تورک زۆری خایاند ، له‌ ده‌رگای ماردینی شاره‌وه‌ که‌رتێکی پێشمه‌رگه‌ و خه‌ڵکی شار یه‌کتریان گرته‌وه‌و که‌وتنه‌ په‌لامار بۆ سه‌ر سوپای دوژمن ، تورکه‌کان سه‌نگه‌ری پته‌ویان لی دابوو ، له‌ هه‌مان کاتدا خاوه‌نی سه‌دان چه‌کی نوێ بوون و توانای سه‌رکه‌وتنیان زیاتر بوو ، له‌ پاش شه‌رێکی قورس و کوژرانی ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ هه‌ردوولا ، که‌رتی هێرش به‌ری پێشمه‌رگه‌ و خه‌لک ملیان دایه‌ به‌ر پاشه‌ کشه‌کردن و گه‌ڕانه‌وه‌ دواوه‌ له‌ پاش دوو سێ هێرش پێشمه‌رگه‌کان که‌ تێدا سه‌رنه‌که‌وتن ، به‌ ته‌واوی بڕیاری وازهێنان له‌ گه‌ماروی شاره‌که‌ و پاشه‌کشه‌ی هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ له‌ لایه‌ن ( شێخ سه‌عید ) وه‌ درا ..!! ڕیزه‌کانی شورش ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ به‌ره‌ و شپرزه‌یی و په‌رش و بڵاوی ده‌چوو ، به‌ تایبه‌تی کاتێک سوپای دوژمن له‌ باکورو باشوره‌وه‌ به‌ هێزی زۆر هێرشیان هیناو گه‌ماروکه‌یان پێچه‌وانه‌ کرده‌وه‌

له‌ شکری ( جه‌ندرمه‌ ) ش بۆ هێرش بردنه‌ سه‌ر دوا هێزی پێشمه‌رگه‌ و سه‌رکوتکردنی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌ چه‌نده‌ها لاوه‌ هێرشی دڕندانه‌یان برد و کوشتارو قه‌تڵ عامیکی بێ ڕه‌وایان له‌خه‌ڵکی بێ گوناهو ڕه‌ش و ڕووتی کورد کرد،،، له‌ کوتایی مانگی نیسان به‌ هۆی خیانه‌ت و جاشێتی سه‌رۆک هۆزی (جبرانان ) و ده‌ره‌به‌گی تاوانبار ( قاسم به‌گی جبران ) { شێخ سه‌عید ،شێخ عه‌بدوڵا ،عه‌لی غالب ، ره‌ شید ئاغا } و بیست و شه‌ش شۆرشگێڕی تر له‌سه‌ر پردی چه‌می (مۆراچ ) له‌ ناوچه‌ی گه‌نج به‌دیل گرت دای به‌ده‌سته‌وه ..!! له‌دوای دادگایکردنی شێخ سه‌عید و هاورێکانی له‌ کۆتایی مانگی ئایاره‌وه‌ که‌ ده‌ستی پێکرد و ماوه‌ی یه‌ک مانگی خایاند ، جگه‌ له‌ شێخ سه‌عید ، چل و حه‌وت تێکۆشه‌ری کورد بڕیاری له‌ سێداره‌ دانی ده‌رکرا و له‌ شاری ( دیار به‌کر ) به‌ گیانێکی شۆڕشگێڕانه ‌و بووێرانه‌وه‌ له‌ سێداره‌ دران

 گیانی پاکی خۆیان کرده‌ قوربانی ڕێگه‌ی خاک و نیشتمان ، شێخ سه‌عید بۆ دووا جار له‌ژێر په‌تی سێداره‌دا فه‌رمووی 

به‌هیچ شیوه‌یه‌ک په‌شیمانی ئه‌و تیکوشانه‌ نیم .. له‌ پیناوی نیشتمان و گه‌له‌که‌م گیانم به‌خت ئه‌که‌م. ئه‌وه‌نده‌مان به‌سه‌ که‌ نه‌وه‌کانی دوا ڕۆژمان له‌ به‌رامبه‌ر دوژمنانیاندا شه‌رمه‌زارو خه‌جاڵه‌ت نین و .. شانازی به‌مێژووی خویانه‌وه‌ ئه‌که‌ن ...ئاواته‌ خوازم له‌سێداره‌دانم هانده‌رێک بێت بۆ به‌هێز بوون و سوربونی نه‌وه‌کانی دووا ڕۆژی گه‌له‌که‌م له‌ پێناوی سه‌ر به‌خۆیی کوردستان .. بێگومانم ڕۆژیک دێت له‌م شوێنه‌دا و له‌هه‌موو کوردستان دا ئاڵای سه‌ربه‌خۆیی کوردستان هه‌ڵکریت

 سه رچاوه / مالپه ری قادرزاده

*********************************************************************************

                                        پوخته یه ك له ژیانی شه هیدی نه مر قاسملو

  

        
عه‌بدولره‌حمان قاسملوو له‌ شه‌و زستان (شه‌وی‌ یه‌لدا) ی‌ ساڵی‌ 1309ی‌ هه‌تاوی‌ رێكه‌وتی‌ 22ی‌ دیسامبری‌ ساڵی‌ 1930 زایینی‌دا له‌ شاری‌ ورمێ‌ له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ خاوه‌ن مڵكی‌ ده‌ست ڕۆیشتوودا له‌ دایك بوو. خوێندنی‌ سه‌ره‌تایی‌‌و ناوه‌ندی‌، پێشان له‌ ورمێ‌‌و دوایه‌ له‌ تاران ته‌واوكرد. هێشتا زۆر منداڵ‌ بوو كه‌ له‌گه‌ڵ‌ مه‌سه‌له‌ سیاسی‌یه‌كان ئاشنا بوو‌و بیر‌و باوه‌ڕی‌ ئازادیخوازانه‌ له‌ مێشكی‌دا جووڵا. 

بۆ خۆی‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ له‌ كتێبی‌ "چل ساڵ خه‌بات له‌ پێناوی‌ ئازادی‌"دا پاش باسی‌ سه‌فه‌ری‌ 30 كه‌س له‌ كورده‌كان بۆ باكۆ له‌ سه‌ر بانگهێشتنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ شووره‌وی‌، ده‌نووسێ‌ :"هه‌ر چه‌ند ئه‌و كاته‌ من ته‌مه‌نم یازده‌ ساڵ‌ بوو، به‌ڵام وه‌ك زۆر منداڵی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ سیاسه‌ت سه‌رنجی‌ راكێشا بووم. بابم یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌و هه‌یئه‌ته‌ بوو.

 زۆر باشم له‌ بیره‌ كه‌ له‌ باكۆ هاته‌وه‌ چه‌ندین تاقه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ خۆی‌ هێنابوو، تا پڕێكی‌ باشیشی‌ پێ‌ بوو. وادیاره‌ سۆویتی‌یه‌كان قه‌ند‌و تفه‌نگ‌و شتی‌ دیكه‌یان به‌ دیاری‌ دابوو به‌ هه‌موو ئه‌ندامانی‌ هه‌یئه‌ت. قه‌ند به‌ تایبه‌تی‌ زۆر به‌ نرخ بوو، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ له‌ ئێران زۆر كه‌م ‌و گران بوو. من ئه‌و كاره‌م زۆر پێ‌ سه‌یر بوو، چونكه‌ له‌ ماڵی‌ ئێمه‌ براكانم ‌و ئامۆزاكانم كه‌ له‌ من گه‌وره‌تر بوون، باسی‌ ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌بابم له‌گه‌ڵ‌ چه‌ند كه‌سی‌ دیكه‌ چوون بۆ باكۆ حه‌ق‌و ئازادیی‌ كوردان داوا بكه‌ن. بۆیه‌ راست‌و ره‌وان له‌ بابم پرسی‌: ئه‌دی‌ مافی‌ كوردان چی‌ لـێ‌ هات؟" (چل ساڵ‌ خه‌بات له‌ پێناوی‌ ئازادی‌، چاپی‌ دووهه‌م، 1367 لاپه‌ری‌ 62ـ 61). 

عه‌بدولره‌حمان قاسملوو ساڵی‌ 1324 تێكۆشانی‌ سیاسیی‌ خۆی‌ به‌ دامه‌زراندنی‌ یه‌كیه‌تیی‌ لاوانی‌ دێموكرات له‌ شاری‌ ورمێ‌ ده‌ست پی‌ كرد. ساڵی‌ 1325 كۆماری‌ كوردستان له‌ مه‌هاباد رووخا. به‌ دوای‌ ئه‌و دا ئه‌ویش بۆ خوێندن چووه‌ تاران. ساڵی‌ 1327 بۆ درێژه‌ پێدانی‌ خوێندن چوو بۆ پاریس پایته‌ختی‌ فه‌رانسه‌. گه‌یشتنی‌ به‌ پاریس هاوكات بوو له‌گه‌ڵ‌ ته‌قه‌ كردن له‌ شا له‌ زانستگه‌ی‌ تاران (25ی‌ رێبه‌ندانی‌ 1327) كه‌ بوو به‌ هۆی‌ له‌ نێو چوونی‌ ئازادی‌یه‌ دێموكراتی‌یه‌كان له‌ سه‌رانسه‌ری‌ ئێران‌‌‌دا.

به‌و بۆنه‌یه‌وه‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی‌ به‌رینی‌ خوێندكاره‌ ئێرانی‌یه‌كان له‌ پاریس پێك هات كه‌ له‌وێ‌ دا عه‌بدولره‌حمان قاسملوو به‌ درێژی‌ له‌ دژی‌ شا‌و رێژیمه‌كه‌ی‌ قسه‌ی‌ كرد له‌ ئاكام دا خوێندكاران په‌یامێكی‌ ئیعترازییان بۆ حه‌مه‌ ره‌زا شا نارد. ئه‌م كاره‌ بوو به‌ هۆی‌ فشاری‌ باڵیۆزخانه‌ی‌ ئێران له‌ پاریس، ته‌نانه‌ت حكوومه‌تی‌ فه‌رانسه‌ بۆ سه‌ر قاسملوو. سه‌رئه‌نجام ناچار بوو پاریس به‌ جێ‌ بهێڵی‌‌و وه‌ك یه‌كه‌م بوورسیه‌ی‌ ئێرانیی‌ "یه‌كیه‌تیی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ خوێندكاران" چوو بۆ پراگ پێته‌ختی‌ چیكوسڵۆواكی‌. هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ له‌ فه‌رانسه‌ بوو، به‌ هاوكاریی‌ چه‌ند خوێندكاری‌ دیكه‌ی‌ كورد"كۆمه‌ڵه‌ی‌ خوێندكارانی‌ كورد له‌ ئورووپا"یان دامه‌زراند. 

له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ له‌ پڕاگ خه‌ریكی‌ خوێندن بوو له‌ تێكۆشانی‌ یه‌كیه‌تیی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ خوێندكارانیش‌دا به‌شدار بوو. ساڵی‌ 1330 به‌ نوێنه‌رایه‌تیی‌ خوێندكارانی‌ ئێران له‌ دووهه‌م كۆبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌م رێكخراوه‌دا كه‌ له‌ شاری‌ پڕاگ گیرا، به‌شدار بوو. هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا وه‌ك نوێنه‌ری‌ ئێران له‌ زۆر كۆبوونه‌وه‌‌و كۆنفرانسی‌ فیدراسیۆنی‌ جیهانیی‌ لاوان‌دا له‌ شاری‌ بووداپێست پێته‌ختی‌ مه‌جارستان به‌شدار بوو. 

ساڵی‌ 1331 له‌ سه‌رده‌می‌ حكوومه‌تی‌ میللیی‌ دوكتور موسه‌دیق‌دا عه‌بدولره‌حمان قاسملوو پاش ئه‌وه‌ی‌ له‌ زانستگه‌ی‌ پڕاگ‌دا لیسانسی‌ زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و سیاسی‌یه‌كانی‌ وه‌رگرت گه‌ڕایه‌وه‌ ئێران. ئه‌و كاته‌ له‌ نێوان حیزبی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران‌و حیزبی‌ تووده‌ی‌ ئێران دا یه‌كیه‌تیی‌ ته‌شكیلاتی‌ هه‌بوو. قاسملوو پاش شه‌ش مانگ تێكۆشان له‌تاران هاته‌وه‌ مه‌هاباد‌و له‌وێ‌ به‌رپرسایه‌تیی‌ كاری‌ حیزبی‌ به‌ئه‌ستۆ گرت. 

پاش كودیتای‌ شوومی‌ 28ی‌ گه‌ڵاوێژی‌ 1332 ناچار بوو به‌ ته‌واوی‌ خۆی‌ بشارێته‌وه‌‌و به‌ نهێنی‌ له‌ تاران ‌و له‌ كوردستان خه‌ریكی‌ كاری‌ حیزبی‌ بێ. له‌و ماوه‌یه‌دا عه‌بدولره‌حمان قاسملوو سه‌رپه‌رستیی‌ رۆژنامه‌ی‌ "كوردستان" ئۆرگانی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندیی‌ حیزبی‌ به‌ ئه‌ستۆوه‌ بوو كه‌ ته‌نیا پێنج ژماره‌ی‌ به‌ نهێنی‌ لـێ‌ ده‌رچوو. هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌ش دا بوو كه‌ كۆمیته‌یه‌كی‌ سه‌رانسه‌ری‌ بۆ كاروباری‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران به‌ به‌رپرسایه‌تیی‌ ئه‌و پێك هات. 

عه‌بدولره‌حمان قاسملوو پاش پێنج ساڵ‌ تێكۆشانی‌ سیاسی‌ له‌ ئێران ‌و به‌تایبه‌تی‌ له‌ كوردستان، ساڵی‌ 1336 جارێكی‌ دیكه‌ چۆوه‌ چیكوسڵۆواكی‌، ساڵی‌ 1337 (1958) پاش سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕشی‌ عێراق ‌و بووژانه‌وه‌ی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ كورد له‌ كوردستانی‌ عێراق قاسملوو له‌گه‌ڵ‌ چه‌ند ئه‌ندامی‌ مه‌سئوولی‌ دیكه‌ی‌ حیزبی‌ هه‌وڵیان دا له‌ رێگای‌ عێراقه‌وه‌ رێكخراوه‌كانی‌ حیزبی‌ زیندوو بكه‌نه‌وه‌. به‌ڵام به‌ هۆی‌ كارشكێنیی‌ هێندێك له‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ عێراق له‌و كاره‌دا سه‌رنه‌كه‌وتن. ساڵی‌ 1339 عه‌بدولره‌حمان قاسملوو به‌ ده‌ستووری‌ ده‌وڵه‌تی‌ عێراق له‌و ولاته‌ ده‌ركرا‌و گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ پڕاگ. 

ساڵی‌ 1341 (1962) قاسملوو له‌زانستگه‌ی‌ پڕاگ دوكتورای‌ زانستی‌ ئابووریی‌ وه‌رگرت‌و هه‌تا ساڵی‌ 1349 له‌ زانستگه‌ی‌ پڕاگ ده‌رسی‌ "ئابووریی‌ سه‌رمایه‌داری‌‌و ئابووریی‌ سۆسیالیستی‌‌و تیئۆریی‌ هه‌ڵدانی‌ ئابووری‌" ی‌ گوته‌وه‌. له‌و ماوه‌یه‌دا دوكتور قاسملوو چه‌ندین كتێب‌و نامێلكه‌ی‌ له‌ سه‌ر گیر‌و گرفته‌ ئابووری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و سیاسی‌یه‌كان نووسی‌ كه‌ له‌ هه‌موویان به‌ ناوبانگتر كتێبی‌ "كوردستان‌و كورد"ه‌. ئه‌م كتێبه‌ له‌ جێ‌دا به‌ زمانی‌ چێكی‌ نووسراوه‌، تا ئێستا به‌ زمانه‌كانی‌ ئینگلیسی‌، سڵۆواكی‌، له‌هێستانی‌، عه‌ره‌بی‌‌و كوردی‌‌و فارسی‌‌و هێندی‌وچه‌ند به‌شیشی‌ به‌ فه‌رانسه‌یی‌ چاپ ‌و بڵاو كراوه‌ته‌وه‌. دوكتور قاسملوو زمانه‌كانی‌ كوردی‌، فارسی‌، توركی‌، عه‌ره‌بی‌، فه‌رانسه‌، ئینگلیسی‌، چیكی‌‌و رووسی‌ به‌ باشی‌ ده‌زانی‌‌و به‌ زۆر زمانی‌ دیكه‌ش وه‌ك ئه‌لمانی‌ ‌و زمانه‌كانی‌ سلاو تا راده‌یه‌ك ئاشنا بوو. 

ساڵی‌ 1349 پاش ده‌رچوونی‌ به‌یاننامه‌ی‌ 11ی‌ مارس‌و رێككه‌وتنی‌ نێوان رێبه‌رایه‌تیی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ كورد له‌كوردستانی‌ عێراق‌و ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌و وڵاته‌ ئیمكانی‌ تێكۆشانی‌ سیاسی‌ له‌كوردستانی‌ ئێران زیاتر بوو. له‌و كاته‌دا دوكتور قاسملوو له‌ ئورووپا گه‌ڕایه‌وه‌‌و به‌ هاوكاریی‌ چه‌ند كه‌س له‌ یارانی‌ نیزیكی‌ ئه‌ركی‌ زیندوو كردنه‌وه‌ی‌ رێكخراوه‌كانی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ به‌ئه‌ستۆ گرت.

 له‌ كۆنفرانسی‌ سێهه‌می‌ حیزب‌دا كه‌ مانگی‌ جۆزه‌ردانی‌ ساڵی‌ 1350 گیرا، دوكتور قاسملوو به‌ ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌‌و پاشان به‌ سكرتێری‌ گشتیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان هه‌ڵ‌بژێردرا‌و له‌و كاته‌وه‌ له‌ هه‌موو كۆنگره‌كانی‌ حیزبی‌ دا وه‌ك سكرتێری‌ گشتی‌ هه‌ڵ‌ بژێرایه‌وه‌. به‌م جۆره‌ بۆ ماوه‌ی‌ هه‌ژده‌ ساڵ‌ وه‌ك رێبه‌رێكی‌ كارزان‌و شاره‌زا له‌ پله‌ی‌ یه‌كه‌می‌ مه‌سئوولییه‌ت‌دا كاروباری‌ جیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێرانی‌ له‌ یه‌كێك له‌ سه‌ختترین قۆناخه‌كانی‌ خه‌باتی‌ ئه‌م حیزبه‌دا به‌ڕێوه‌برد. 

مامۆستای‌ رێبه‌ر دوكتور قاسملوو رۆژی‌ 22ی‌ پووشپه‌ری‌ ساڵی‌1368 (13ی‌ژوئیه‌ی‌1989) له‌ كاتێك‌دا بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ رێگای‌ چاره‌سه‌ری‌ ئاشتیخوازانه‌ی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ كورد له‌ ئێران‌دا له‌گه‌ڵ‌ چه‌ند نوێنه‌ری‌ حكوومه‌تی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ وییه‌ن له‌ سه‌ر مێزی‌ وتووێژ دانیشتبوو له‌گه‌ڵ‌ هاوڕێی‌ تێكۆشه‌ر كاك عبدالله‌ قادری‌ ئازه‌ر ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ ی‌ناوه‌ندی‌‌و نوێنه‌ری‌ حیزب له‌ ئورووپا به‌ ده‌ستی‌ به‌ ناو نوێنه‌رانی‌ ده‌وڵه‌ت بۆ وتووێژی‌ ئاشتی‌، شه‌هید كرا. له‌و تیروره‌ ناجوانمێرانه‌یه‌دا دوكتور فازل ره‌سووڵ‌ كوردی‌ عێراقیی‌ مامۆستای‌ زانستگه‌ له‌وییه‌نیش هه‌ر به‌ ده‌ستی‌ ئه‌و تیروریستانه شه هید بوو

    

شه هیدی نه مر قاسملو و یارانی شالاویک له خوین له پیناوو رزگاری و ئاشتی و ئازادی گه ل و نیشتیمان

_______________________________________________________________________________________ 

ژیان نامەی قاسملو

ساڵی1946 به‌ دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان له‌ مه‌هاباد دا بۆ خوێندن چووه‌ تاران و ساڵی1948بـــۆ درێژه‌پێدانی خوێندن چوو بۆ پاریس. گه‌یشتنی به‌ پاریس هاوكات بوو له‌ گه‌ڵ ته‌قه‌ كردن له‌ شا له‌ زانستگای تاران. به‌و بۆنه‌وه‌ كۆبونه‌وه‌یه‌كی به‌رینی خوێندكاره‌ ئێرانێ یه‌كان له‌ پاریس پێكهات كه‌ له‌وێ دا كاك ره‌حمان قاسملوو به‌ درێژه‌یی به‌ دژی شای‌ئێران قسه‌ی كرد و له‌ ئاكام دا خوێندكاران په‌یامێكی ئیعترازییان بۆ شا نارد. ئه‌م كاره‌ بوو به‌هۆی فشاری حكومه‌تی ئێران و ته‌نانه‌ت حكومه‌تی فه‌رانسه‌ش بۆ سه‌ر كاك ره‌حمانی ناچاركرد پاریس به‌ جێ هێڵێ و وه‌ك خوێندكاری بوورس پێدراوی "یه‌كێه‌تی نێونه‌ته‌وه‌یی خوێندكاران" چوو بۆ پڕاگ پێته‌ختی چیكوسلوواكی هه‌رله‌وماوه‌دا كه‌ له‌ فه‌ڕانسه‌ بوو به‌ هاوكاری چه‌ند خوێندكاری كورد "كۆمه‌ڵه‌ی خوێندكارانی كورد"یان له‌ ئوروپا دامه‌زراند.
ساڵی 1951 به‌ نوێنه‌رایه‌تیی خوێندكارانی ئێران له‌ زۆركۆبوونه‌وه‌ و كۆنفه‌ڕانسی فیدراسیونی جیهانیی لاوان دا له‌ مه‌جارستان به‌شدار بوو. ساڵی1952له‌ سه‌رده‌می حكومه‌تی میللیی دوكتور موسه‌دیق‌دا هاورێ قاسملوو پاش ئه‌وه‌ی له‌ زانستگای پڕاگ‌دا لیسانسی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی‌یه‌كانی وه‌رگرت گه‌ڕاوه‌ ئێران. ئه‌وكاته‌ له‌ نێوان حیزبی دێموكراتی كوردستان و حیزبی تووده‌ی ئێران دا یه‌كیه‌تیی ته‌شكیلاتی هه‌بوو. هاورێ قاسملوو پاش شه‌ش مانگ تێكۆشان له‌ تاران هاته‌وه‌ مه‌هابادو له‌ وێ سه‌رپه‌رستیی كاری حیزبیی وه‌ئه‌ستۆ گرت. 

پاش كۆده‌تای شوومی19/8/1953ناچار بوو به‌ ته‌واوی خۆی بشارێته‌وه‌ و به‌ نهێنی له‌ تاران و له‌ كوردستان خه‌ریكی تێكۆشانی حیزبی بێ. له‌و ماوه‌یه‌دا سه‌رپه‌رستی ڕۆژنامه‌ی كوردستانی به‌ ئه‌ستۆوه‌ بوو.هه‌ر له‌ ماوه‌یه‌ش دا بوو كه‌ كۆمیته‌یه‌كی سه‌راسه‌ری بۆ كاروباری حیزبی دێموكرات به‌ به‌رپرسایه‌تی ئه‌و پێكهات و ساڵی1957جارێكی دیكه‌ چۆوه‌ چیكوسڵوواكی. 

هاورێ قاسملوو ساڵی1958گه‌ڕاوه‌ بۆ عێراق و له‌گه‌ڵ چه‌ند ئه‌ندامی مه‌سئوولی دیكه‌ی حیزبیی هه‌وڵیان دا له‌ رێگای عێراقه‌وه‌ رێكخراوه‌كانی حیزب زیندوو بكه‌نه‌وه‌. به‌ڵام به‌ هۆی كارشكێنیی به‌رێوه‌به‌رانی پارتی‌دێموكراتی كوردستانی عێراق له‌وكاره‌دا سه‌رنه‌كه‌وتن‌‌، ساڵی1960به‌ ده‌ستوری ده‌وڵه‌تی عێراق له‌و‌ وڵاته‌‌ ده‌ركراوگه‌ڕاوه‌ بۆ پڕاگ.ساڵی1962له‌ زانستگای پراگ دوكتورای زانستی‌ئابووری وه‌رگرت‌و هه‌تا ساڵی1970له‌زانستگای پراگ ده‌رسی "ئابووری سه‌رمایه‌داری و ئابووری سۆسیالیستی و تیئوری هه‌ڵدانی ئابووری" گوته‌وه‌ وله‌وماوه‌دا چه‌ند كتێب و نامیلكه‌ی له‌ سه‌رگیروگرفته‌ ئابووریی وكۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی‌یه‌كان نووسیوه‌، و زمانه‌كانی كوردی، فارسی ، توركی، عه‌ره‌بی، فه‌ڕانسه‌وه‌ی،ئینگلیسی،چێكی و رووسی به‌ باشی ده‌زانی .
پاش ده‌ر چوونی به‌یاننامه‌ی11ی مارسی1970له‌ عێراق كاك دوكتور قاسملوو له‌ ئورووپاوه‌ گه‌ڕاوه‌ بۆ عێراق و به‌ هاوكاری چه‌ند كه‌س له‌ یارانی نیزیكی حیزبی ئه‌ركی زیندوو كردنه‌وی رێكخراوه‌كانی حیزبی دێموكراتی كوردستانی وه‌ ئه‌ستۆ گرت. ساڵی1971 له‌ كۆنفه‌رانسی سێهه‌می حیزب دا كاك دوكتورقاسملوو به‌ سكرتێری گشتیی حیزبی دێموكراتی كوردستان هه‌ڵبژێردراو له‌و كاته‌وه‌ له‌ هه‌موو كۆنگره‌كانی حیزب دا وه‌ك سكرتێری گشتیی حیزب هه‌ڵبژێردرایه‌وه‌و به‌م جوره‌ بۆ ماوه‌ی هه‌ژده‌ساڵ وه‌ك رێبه‌رێكی كارزان‌و شاره‌زا له‌ پله‌ی یه‌كه‌می به‌رپڕسایه‌تی دا كاروباری حیزبی له‌ یه‌كێك له‌ سه‌خت‌ترین قۆناغه‌كانی خه‌باتی ئه‌م حیزبه‌دا به‌رێوه‌ برد. 
هاورێی تێكۆشه‌رو مامۆستای رێبه‌ر دوكتور قاسملوو له‌ گه‌ڵ كاك عه‌وڵا قادری ئازه‌ر ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی و به‌رپرسی ده‌فته‌ری حیزبی دێموكرات له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات، رێكه‌وتی13/7/1989 له‌ وییه‌نی پێته‌ختی ئوتریش به‌ ده‌ست تێروریسته‌كانی كۆماری ئیسلامی ئێران شه‌هید كران‬

  

شه هیدی سه رکرده د.قاسملو

************************************************************ 

 

شه هیدی سه رکرده زیندوو یاد د. شه ره ف که ندی

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

 

شیره ژنی  کوردو ئازا وخه باتکار له یلا زانا 

 

نموونەی ژنی کورد لەیلا زانا 
لەیلا زانا (١٩٦١ - ) ژنە تێکۆشەری‌ کورد ساڵی‌ ١٩٩٤ و بە بڕیاری‌ دادگای‌ تورکیا حوکمی‌ ١٥ ساڵ زیندانی‌ بە سەردا سەپا، دوای‌ ئەوەی‌ لە پەرلەمانی‌ تورکیا بە زمانی‌ کوردی‌ قسەی‌ کرد و سەرئەنجام دوای‌ تێپەراندنی‌ ١٠ لە زیندانیەکەی‌ لە ژێر فشاری‌ بیرورای‌ گشتی‌ ئازاد کرا. ژیانلەیلا زانا رۆژی‌ ٣ ئایاری‌ ساڵی‌ ١٩٦١ لە شارۆچکەی سیلوانی‌ سەر بە شاری‌ دیاربەکر لە دایکبووەو لە ساڵی‌ ١٩٩١ بووە بە ئەندامی‌ پەرلەمانی‌ تورکیا. ساڵی ‌١٩٩٤ بە تۆمەتی‌ سوێندخواردن بە زمانی‌ کوردی‌ لە پەرلەمان بە ١٥ ساڵ زیندانکردن سزادرا و سەرەنجام دوای‌ ١٠ ساڵ مانەوە لە زیندان لە ژێر گوشاری‌ یەکێتی‌ ئەوروپا و رێکخراوەکانی‌ داکۆکیکردن لە مافی‌ مرۆڤ، زانا ئازاد کرا. خەبات و خەڵاتەکانلەیلا زانا بە ھۆی‌ ھەوڵ و ماندوبوونەکانی‌ لە پێناو چەسپاندنی‌ دیموکراسی‌ لە تورکیا و دەستەبەرکردنی‌ مافی‌ کوردان تا ئیستا، زیاتر لە ٦ خەڵاتی‌ گرنگی‌ جیھانی‌ بە دەست ھێناوە.ساڵی‌ ١٩٩٥ لە لایەن یەکێتی‌ ئەوروپاوە خەڵاتی‌ ساخارۆفی‌ پێبەخشرا بەڵام بە ھۆی‌ زیندانیبوونی‌ تا ساڵی‌ ٢٠٠٤ نەیتوانی‌ ئەو خەڵاتە وەربگرێت.
خەڵاتی‌ دەزگای‌ رافتۆی‌ نەرویجی‌ بۆ ئاشتی‌ لە ساڵی‌ ١٩٩٤ وەرگرتووە. ساڵی‌ ١٩٩٦ خەڵاتی‌ ڤاڵدۆستی‌ ئیتاڵی‌ بۆ مافی‌ مرۆڤی‌ وەرگرت.
ساڵی‌ ١٩٩٦ خەڵاتی‌ ئاخنی‌ ئەلمانی‌ بۆ ئازادی‌ رادەربڕین پێبەخشراو.
لە نێوان ساڵەکانی‌ ١٩٩٥ تا ١٩٩٨ کاندیدکرا بۆ وەرگرتنی‌ خەڵاتی‌ ئاشتی‌ نوبێل.
لە شاری‌ رۆمای‌ ئیتاڵی‌ رەگەزنامەی‌ فەخری‌ ئەو وڵاتەی‌ پێبەخشرا.

ساڵی‌ ٢٠٠٨ خەڵاتی‌ خوان ماریا باندریسی‌ ئیسپانی‌ بەخشرایە لەیلا زانا.لەیلا زانا لە کاتی‌ وەرگرتنی‌ رەگەزنامەی‌ فەخری‌ ئیتالیا رایگەیاند: ئێمە دەبێت شتە باش و ھاوبەشەکان ببینین و ھەرگیز بی‌ ھیوا نەبین. ئێمەی‌ کورد ناخۆشی و شەڕمان لە گەڵ گەلانی‌ تورک و عەرب و فارس نەبووە، بەڵکو سیستەم و دەوڵەتەکان ویستویانە ناسنامەی‌ نەتەوەییمان بسڕنەوە.لەیلا زانا ئێستا وەک کەسایەتیەکی‌ سەربەخۆ پشتگیری‌ پارتی‌ کۆمەڵگای‌ دیموکراتی‌ DTP دەکات و ھەوڵەکانی‌ خستووەتە گەڕ بۆ چارەسەرکردنی‌ ئاشتیانەی‌ پرسی‌ کورد لە تورکیا و بۆ ئەو مەبەستەش چەند جار سەردانی‌ ھەرێمی‌ کوردستانی‌ کردووە و لە گەل سەرکردایەتی‌ کورد کۆبووەتەوە. 

------------------------------------------------------------------------------------

 

Apo ocelan- kurd bun tale .le xo dzinewe namerdiye

 

پیری وولات سه یید رزا  فاشیسته کان له سیداره یان دا 1937

____________________________________________________________________________________

ژیانی شه‌هید سمایل خانی شكاك


ئه‌م تێكۆشه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ كورد كه‌ له‌ مێژوودا به‌ (سمكۆ) ناسراوه‌ ناوی‌ ئیسماعیلی‌ كوڕی‌ محه‌مه‌د پاشای‌ كوڕی‌ عه‌لی‌ خانی‌ كوڕی‌ ئیسماعیل ئاغای‌ شكاكه‌ و بنه‌ماڵه‌كه‌یان له‌دێر زه‌مانه‌وه‌ گه‌وره‌و ده‌سه‌ڵاتداری‌ خێڵی‌ شكاك بوون. 
سمكۆ ساڵی‌ 1875 له‌دایك بووه‌ و پاش مردنی‌ باوكی‌ و جه‌عفه‌ر ئاغای‌ برای‌،سه‌ركردایه‌تی‌ خێڵه‌كه‌ی‌ خۆی‌ گرتۆته‌ ده‌ست و له‌دوای‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانییه‌وه‌ هاتۆته‌ كۆڕی‌ خه‌بات و كوردایه‌تییه‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ له‌ساڵانی‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانیدا سمكۆ له‌هیچ چالاكییه‌كی‌ سیاسی به‌شداری‌ نه‌كرد بوو، به‌ڵام هێزه‌كانی‌ روسیا گرتیان و دووریان خسته‌وه‌ بۆ شاری‌ (تفلیس) و دواتر ئازادیان كردبه‌و مه‌رجه‌ی‌ له‌شاری‌ (خۆی‌) دابنیشێ‌ و هیچ هه‌ڵوێستێك دژی‌ رووسه‌كان نه‌نوێنێت. كه‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌م كۆتایی‌ هات سمایل خانی‌ شكاك وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی‌ سیاسی‌ ناوی‌ ده‌ركرد و له‌پێناو دامه‌زراندنی‌ ئیداره‌یه‌كی‌ كوردیدا ساڵی‌ 1919 شۆڕشی‌ به‌رپاكرد و گه‌لێ‌ ناوچه‌ی‌ گرنگی‌خسته‌ ژێركۆنتڕۆڵی‌ خۆیه‌وه‌، ساڵی‌ 1921 له‌ئه‌نجامی‌ له‌شكركێشییه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ هێزه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ئێراندا سمكۆ ناچار بوو پاشه‌كشێ‌ بكات و په‌نا به‌رێته‌ به‌ر توركیا.

ساڵی‌ 1924به‌بڕیارێكی‌ لێبوردن گه‌ڕایه‌وه‌ ئێران و ساڵی‌ 1926 جارێكی‌تر شۆڕشی‌ به‌رپاكرده‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مجاره‌شیان شۆڕشه‌كه‌ی‌ تێك شكاو ماوه‌یه‌ك له‌توركیادا به‌ده‌ست به‌سه‌ری‌ مایه‌وه‌. پاش ئازاد كردنی‌ گه‌ڕایه‌وه‌ ئێران و ساڵی‌ 1930 به‌پیلانێكی‌ كاربه‌ده‌ستانی‌ ئه‌وسای‌ ئێران له‌شاری‌ شنۆ شه‌هید كرا، به‌مه‌ش شۆڕشه‌كه‌ی‌ شكاك كۆتایی‌ هات كه‌ یانزه‌ ساڵ درێژه‌ی‌ كێشا 

سه رچاوه -مالپه ری قادرزاده 


(شیخ سه‌عید  ساڵی 1865 ی زاینی له‌ناوچه‌ی (پاڵوو) له‌دایک بووه‌ یه‌کێکه‌ له‌ شێخه‌ به‌رزه‌کانی نه‌قشه‌به‌ندی له‌ پاش مردنی باپیره‌ی ( شیخ عه‌لی ) باوکی ناوچه‌ی پاڵووی) به‌جێ هێشتووه‌ و ڕووی کردۆته‌ شاری ( خنیس ) شێخ سه‌عید خوێندنی دینی له‌و شاره‌ ته‌واو کردوه‌ ، پایه ‌و ڕیزی کۆمه‌ڵایه‌تی شێخ و زیره‌کی و لێهاتوویی و ده‌وڵه‌مه‌ندی بۆته‌ هوی سه‌ره‌کی بۆ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵه‌ په‌یوه‌ندییه‌کی ڕاسته‌و خۆ و پته‌و به‌ شێخ سه‌عیده‌وه‌ بکات له‌ کوتایی هاوینی1923 (یوسف زیبا ) که‌سه‌رۆکێکی بزوتنه‌وه‌ی کورد و نائیبی کۆنی شاری ( به‌تلیس ) بووه‌ له‌ په‌رله‌مانی تورکیادا ، چۆته‌ شاری ( خنیس) بۆ خزمه‌ت و دیده‌نی شێخ سه‌عید ، له‌پاش گۆرینه‌وه‌ی بیروڕاو ڕونکردنه‌وه‌ی دید و بۆچوونیان ڕێکه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بڕیاری هه‌ڵگیرسانی شۆرشێکی نوێ بده‌ن ...!! له‌زستانی ساڵی 1923تا ساڵی 1924 سه‌رۆک هوزه‌کان و ئه‌ندامه‌ چالاکه‌کانی کۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبوون کۆبونه‌وه‌ی فراوانیان له‌ ناوچه‌ی (پاڵوو ) به‌ست که‌تیایدا باس له‌فراوان کردن و خۆساز دان بوو بۆ چالاکی کردن له‌ پێناو بزوتنه‌وه‌ی نهینی و خۆ ئاماده‌کردن بۆ ڕاپه‌ڕینی نۆی بۆ سه‌ربه‌خۆی کوردستان


ئه‌م کارو بڕیاره‌ش تا ڕاده‌یه‌کی به‌ر فراوان به‌ یارمه‌تی ( شێخ مه‌حمودی حه‌فید ) و (سمکۆ )ی شکاک بوو ، هه‌روه‌ها بڕیار درا یاداشتێک ده‌رباره‌ی پشتگیری نه‌ته‌وه‌ی کورد بۆ کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌کان (عێبه‌ اڵامم) بنێرن ( سه‌رهه‌نگ خالید جه‌بری ) و ( یوسف زیبا ) چالاکترین ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبون بوون که‌ هه‌موو بڕیاره‌ گرنگه‌کانی کۆمه‌ڵه‌یان ده‌ گه‌یانده‌ دوورترین ناوچه‌کانی کوردستان و ئاماده‌ییه‌کی هه‌میشه‌ییان له‌ نێوان سه‌رۆک هوزه‌کاندا په‌یدا کردبوو ، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ پارتی جه‌مهوری پێشکه‌وتووی تورکیا په‌یدا کردبوو که‌ له‌ تشرینی دووه‌می ساڵی 1925 دامه‌زرابوو ، به‌ڵام به‌هۆی

 
خیانه‌تکاری سه‌رۆکه‌کانی هۆزی ( خورمیک ) که‌ده‌نگ و باس و خوئاماده‌کردنی گه‌یانده‌ یاساوڵانی ڕژیمی تورکیا ، به‌بڕیاری مسته‌فا که‌مال ئه‌تاتورک ( یوسف زیبا و خالید جه‌بری ) به‌گ گیران و ڕه‌وانه‌ی زیندانی به‌تلیس کران ، له‌پاش گرتنی ئه‌م دوو سه‌رکرده‌یه‌ کۆمه‌ڵه‌ وه‌ک پیویستیه‌کی گرنگ به‌ په‌له‌ بریاری دا که‌ ( شیخ سه‌عید ) ی پیران هه‌ڵبژردریت و بکرێت به‌ سه‌رۆکی کۆمه‌ڵه‌ ی سه‌رخۆبوون . ( شیخ سه‌عید ) له‌ پاش هه‌ڵبژاردنی به‌ سه‌روکی کۆمه‌ڵه‌ بڕیاری هه‌ڵگیرسانی مه‌شخه‌ڵی بزوتنه‌وه‌ی چه‌‌کدارانه‌ی دا ، به‌ڵام زیاتر ده‌یویست بڕیاره‌که‌ مۆرکی کوردستانی گه‌وره‌ی پێوه‌ دیاربێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ ( عه‌لی ڕه‌زای ) کوڕی نارده‌ شاره‌کانی دیاربه‌کر و حه‌ڵه‌ب بۆ زانینی بیرو بۆچوونی سه‌رۆکه‌کانی کوردی سوریا و عیراق و ئیران بۆ زیاتر ڕێک که‌وتن له‌سه‌ر کاتی گشتی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ ، له‌ پاش کوبونه‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌ له‌ شاری حه‌ڵه‌ب ، هه‌مووان گه‌یشتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که‌ مافی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی کورد به‌بێ شورشێکی چه‌کدارانه‌ مه‌حاڵه‌ مسۆگه‌ر بکرێت ....!! پاشان، ڕوژی 21 ئازاری ساڵی 1925 دانرا به‌یه‌که‌م ڕوژی هه‌ڵگیرسانی مه‌شخه‌ڵی شۆرش و ڕاپه‌ڕین ، له‌ نیوه‌ی دوه‌می مانگی یه‌که‌می ساڵی 1925 دا شێخ سه‌عید گه‌شتێکی به‌زۆربه‌ی ناوچه‌کانی کوردستاندا کرد ، گه‌رمی هه‌ستی کوردانه‌ی خه‌ڵکی کورد کارێکی وای لێکه‌وته‌وه‌

 
که‌ شێخ سه‌عید شۆڕشی چه‌کدارانه‌ ده‌ست پێبکات له‌ دژی داگیرکه‌رانی ترک ، ده‌چووه‌ هه‌ر ناوچه‌و گوندێک وشارو شاروچکه‌یه‌ک به‌کومه‌ڵ لایه‌نگرو دوست ڕوویان تێ ده‌کرد تا ده‌هات خه‌ڵکی چه‌کداری ڕاپه‌ڕینه‌که‌ ڕوو له‌ زیاد بوون ده‌چوو، به‌تایبه‌تی له‌شاری (گه‌نچ) و ناوچه‌ی (لیچه‌، خانی، پیران )، له‌ پێنچی شوباتی 1925 شیخ سه‌عید (خانی) ی به‌جێ هیشت له‌گه‌ڵ سه‌د سواره‌ی ئازا به‌ره‌و گوندی ( پیران) به‌ڕی که‌وتن بۆ ماڵی ( عه‌بدول ره‌حیمی) برای ..له‌هه‌مان شه‌ودا مه‌فره‌زه‌یه‌کی سوپای تورک به‌سه‌رۆکایه‌تی هه‌ردوو ئه‌فسه‌ر ( حوسنی ئه‌فه‌ندی و موسته‌فا عالیم) که‌ هاتبوون بۆ گرتنی چه‌ند که‌سێک له‌ گوندنشینه‌کان ، دوواجار شێخ سه‌عید ڕازی نه‌بوو که‌که‌س بگیرێ ،ئه‌مه‌ بوه‌ هوی ئه‌وه‌ی که‌هه‌ردوولا سه‌نگه‌ر له‌یه‌ک بگرن ، له‌پاش شه‌ڕوته‌قه‌ کردن چه‌نده‌ها که‌س له‌ مه‌فره‌زه‌ی دوژمن کوژران و ئه‌وانی تریش به‌ ئه‌سیری گیران ،

 ، ئه‌م ڕوداوه‌ له‌پڕه‌ بووه‌ هوی ڕێگرێکی سه‌ره‌کی ناوه‌خت له‌ کامل ‌نه‌بوونی خۆ ئاماده‌ کردنی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ی شێخ سه‌عید ، کاتێک (شێخ تایه‌ر) ی برای (شێخ سه‌عید) ئه‌م هه‌واڵه‌ی بیست ، بێ وه‌ستان و چاوه‌ڕوانی له‌ 10 ی شوباتی هه‌مان ساڵدا کونتڕوڵی شاروچکه‌ی (لیچه‌) ی کرد و ده‌ستی به‌سه‌ر گشت پاره‌ و نووسین و نامه‌ ‌و ته‌لگرافی نهێنی ڕژێم دا گرت ، له‌ڕوژی 11 ی شوباتدا ، له‌گه‌ڵ دوو سه‌د هه‌زار سواره‌ چوونه‌ خزمه‌ت شێخ، ئه‌م ڕوودا و هۆکارانه‌ بونه‌ هۆی سست بوونی هه‌ندێ کاری شۆرشه‌که‌ ڕێگه‌یان له‌دوا خستنی شۆرشه‌که‌ گرت بۆیه‌ (شێخ سه‌عید) به‌ناچاری پێش وه‌خت بڕیاری ده‌ستپێکردنی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ی دا، به‌پێی ئامارێکی ئه‌و کاته‌ ، ژماره‌ی پێشمه‌رگه‌ کورده‌کان ته‌نیا له چوار‌ ولایه‌دا نزیکه‌ی شه‌ش سه‌د هه‌زار که‌س بوون به‌رامبه‌ر ژماره‌ی هێزی تورکه‌کان که‌ له‌ سه‌د هه‌زار که‌متر بوون جگه‌ له‌وه‌ی له‌م ناوچانه‌دا نه‌ته‌وه‌ی چه‌رکه‌س و عه‌ره‌ب و ئه‌رمه‌نیشی تێدابوو ،ئه‌م که‌مینه‌ نه‌ته‌وانه‌ش زۆر چه‌وساوه‌ و زوڵم لێکراوی ژێر ده‌سه‌ڵاتی تورک بوون بۆیه‌ زۆربه‌یان له‌ شۆرشه‌که‌دا به‌شدار بوون و هاوکاری و پشتیوانیان نیشان دا

و (شێخ سه‌عید ) سه‌روکایه‌تی سواره‌ پێشمه‌رگه‌کانی  حاجی حه‌سه‌ن و عه‌مه‌ری خارۆ  
هۆزی (مه‌ستان و بۆتان ) ی باشوری چیای ( کوچه‌رانی ) ده‌کرد هێزی ( ساڵح به‌گی خانی) هێزه‌کانی ( شێخ شه‌مسه‌دین ) یش هاتنه‌ ناوچه‌ی ( مادن )و ( شێخ ئه‌یوب ) یش له‌گه‌ڵ هه‌زاران سواره‌ی پێشمه‌رگه‌ چوونه‌ ناو ریزه‌کانی ( شێخ عه‌بدول ره‌حیمی ) برای ( شێخ سه‌عید ) به‌ره‌و ڕزگارکردنی شاری ( دیار به‌کر ) رۆیشتن ، ( شیخ سه‌عید ) له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌ستی کرد که‌ هێزه‌کانی له‌ توانایان نیه‌ شاری ( دیار به‌کر ) رزگار بکه‌ن بۆیه‌ بیری له‌ ڕیگای تر کرده‌وه‌ .. بۆ ئه‌مه‌ش که‌وتبووه‌ گفتوگۆ کردن له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی تورک

 تا بواریکی له‌بار بۆ ڕاپه‌ڕینی کورده‌کانی ناو شاره‌که‌ بڕه‌خسێنێ ، هه‌ر چه‌نده‌ بوار و ڕێگا نه‌بوو بۆ گه‌یاندنی ‌هیچ جۆره‌ چه‌کێک بۆ خه‌ڵکانی ناو شاره‌که‌ ، گه‌مارۆدانی شاره‌که‌ش زۆری کێشا ، سوپای دوژمنیش له‌ناو شاره‌که‌دا ڕازی نه‌بوون که‌ ده‌ستبه‌رداری به‌ره‌نگاری و خۆڕاگرتن ببن ، له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئازاره‌وه‌ پێشمه‌رگه‌ هێرشی به‌ جوره‌ها چه‌ک ده‌ست پێکرد به‌ڵام خۆڕاگری سوپای تورک زۆری خایاند ، له‌ ده‌رگای ماردینی شاره‌وه‌ که‌رتێکی پێشمه‌رگه‌ و خه‌ڵکی شار یه‌کتریان گرته‌وه‌و که‌وتنه‌ په‌لامار بۆ سه‌ر سوپای دوژمن ، تورکه‌کان سه‌نگه‌ری پته‌ویان لی دابوو ، له‌ هه‌مان کاتدا خاوه‌نی سه‌دان چه‌کی نوێ بوون و توانای سه‌رکه‌وتنیان زیاتر بوو ، له‌ پاش شه‌رێکی قورس و کوژرانی ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ هه‌ردوولا ، که‌رتی هێرش به‌ری پێشمه‌رگه‌ و خه‌لک ملیان دایه‌ به‌ر پاشه‌ کشه‌کردن و گه‌ڕانه‌وه‌ دواوه‌ له‌ پاش دوو سێ هێرش پێشمه‌رگه‌کان که‌ تێدا سه‌رنه‌که‌وتن ، به‌ ته‌واوی بڕیاری وازهێنان له‌ گه‌ماروی شاره‌که‌ و پاشه‌کشه‌ی هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ له‌ لایه‌ن ( شێخ سه‌عید ) وه‌ درا ..!! ڕیزه‌کانی شورش ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ به‌ره‌ و شپرزه‌یی و په‌رش و بڵاوی ده‌چوو ، به‌ تایبه‌تی کاتێک سوپای دوژمن له‌ باکورو باشوره‌وه‌ به‌ هێزی زۆر هێرشیان هیناو گه‌ماروکه‌یان پێچه‌وانه‌ کرده‌وه‌



له‌ شکری ( جه‌ندرمه‌ ) ش بۆ هێرش بردنه‌ سه‌ر دوا هێزی پێشمه‌رگه‌ و سه‌رکوتکردنی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌ چه‌نده‌ها لاوه‌ هێرشی دڕندانه‌یان برد و کوشتارو قه‌تڵ عامیکی بێ ڕه‌وایان له‌خه‌ڵکی بێ گوناهو ڕه‌ش و ڕووتی کورد کرد،،، له‌ کوتایی مانگی نیسان به‌ هۆی خیانه‌ت و جاشێتی سه‌رۆک هۆزی (جبرانان ) و ده‌ره‌به‌گی تاوانبار ( قاسم به‌گی جبران ) { شێخ سه‌عید ،شێخ عه‌بدوڵا ،عه‌لی غالب ، ره‌ شید ئاغا } و بیست و شه‌ش شۆرشگێڕی تر له‌سه‌ر پردی چه‌می (مۆراچ ) له‌ ناوچه‌ی گه‌نج به‌دیل گرت دای به‌ده‌سته‌وه ..!! له‌دوای دادگایکردنی شێخ سه‌عید و هاورێکانی له‌ کۆتایی مانگی ئایاره‌وه‌ که‌ ده‌ستی پێکرد و ماوه‌ی یه‌ک مانگی خایاند ، جگه‌ له‌ شێخ سه‌عید ، چل و حه‌وت تێکۆشه‌ری کورد بڕیاری له‌ سێداره‌ دانی ده‌رکرا و له‌ شاری ( دیار به‌کر ) به‌ گیانێکی شۆڕشگێڕانه ‌و بووێرانه‌وه‌ له‌ سێداره‌ دران

 گیانی پاکی خۆیان کرده‌ قوربانی ڕێگه‌ی خاک و نیشتمان ، شێخ سه‌عید بۆ دووا جار له‌ژێر په‌تی سێداره‌دا فه‌رمووی

 
به‌هیچ شیوه‌یه‌ک په‌شیمانی ئه‌و تیکوشانه‌ نیم .. له‌ پیناوی نیشتمان و گه‌له‌که‌م گیانم به‌خت ئه‌که‌م. ئه‌وه‌نده‌مان به‌سه‌ که‌ نه‌وه‌کانی دوا ڕۆژمان له‌ به‌رامبه‌ر دوژمنانیاندا شه‌رمه‌زارو خه‌جاڵه‌ت نین و .. شانازی به‌مێژووی خویانه‌وه‌ ئه‌که‌ن ...ئاواته‌ خوازم له‌سێداره‌دانم هانده‌رێک بێت بۆ به‌هێز بوون و سوربونی نه‌وه‌کانی دووا ڕۆژی گه‌له‌که‌م له‌ پێناوی سه‌ر به‌خۆیی کوردستان .. بێگومانم ڕۆژیک دێت له‌م شوێنه‌دا و له‌هه‌موو کوردستان دا ئاڵای سه‌ربه‌خۆیی کوردستان هه‌ڵکریت

 

له‌ ته‌شرين دويم ساڵ (١٩٤٥) رووژنامه‌يل ده‌ره‌كی ده‌نگ وباس گويڕانكاريه‌يل سه‌ره‌كی ئيران په‌خشه‌و كردن وه‌ی جووره‌ : ( وه‌ی زويه‌يله‌ ناوچه‌يگ كوردی له‌باشوور ده‌رياچه‌ی (ورمێ) ی ناوچه‌ی (سابڵاغ – مه‌هاباد) بووگه‌ مه‌ركه‌ز راپه‌ڕينيگ گشتگيرو

، وه‌رفراوان) . ئه‌وه‌ بوی له‌ ٢٤ كانوون دويم ١٩٤٦ وه‌ سه‌رووكايه‌تی {قازی محه‌مه‌د} سه‌رووك پارت ديموكرات كوردستان ئيران ، دامه‌زرانن كوومار مه‌هاباد ئاشكرا كرياو هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌سكرده‌ بنياتناين دامه‌زرياگه‌يل وه‌ڕيه‌وبردن ناوخوه‌يی و مه‌يدان په‌روه‌رده‌ . ئمجا وه‌ل ئاشكراكردن كوومار كوردستان (مه‌لا مسته‌فای بارزانی)وياوه‌ره‌يلی يه‌كم گرووپيگ بوين په‌يوه‌ندی وه‌و كووماره‌وه‌ كردن و به‌رزترين پۆست وپله‌ی سه‌ربازی دريا خود بارزانی .

ئه‌وه‌ بوی حكوومه‌ت كوردستان له‌ يه‌كم هه‌وڵی ده‌سكرده‌ په‌خشه‌وكردن رووشنهويری كوردی و قازی محه‌مه‌د وه‌ يه‌كم سه‌رووك كوومار كوردستان هه‌ڵوژرياو رووژيگ له‌شوون ئه‌وه‌ وه‌ی جووره‌ قه‌سه‌م ياسايی يا قانوونی خواردو وت : (قه‌سه‌م وه‌ خوداو، وه‌ قورئان گه‌وراو، وه‌ نيشتمان و، وه‌ شه‌ره‌ف نه‌ته‌وه‌ی كوردو، وه‌ په‌رچه‌م پيرووز كوردستان ، بايه‌سه‌ هه‌وڵ بيه‌م تا دويا هه‌ناسه‌م و گيان و ماڵ و خوينم له‌وه‌ر خاتر مقه‌يه‌تيكردن سه‌روه‌خوه‌يی وبه‌رزی په‌رچه‌م كوردستان به‌خت بكه‌م ) .

قازی محه‌مه‌د رووژ( ١١ی شووبات ساڵ ١٩٤٦ ) وه‌ دروسكردن يه‌كم ئه‌نجوومه‌ن وه‌زيره‌يل له‌ وه‌ڕيه‌وبردن وڵات ك ١٣ وه‌زير گرته‌ خوه‌ی يه‌كم فه‌رمان باڵا (مرسوم) ئاشكرا كردو هه‌مان وه‌خت (بارزانی نه‌مر) وه‌ جه‌نراڵ و فه‌رمانده‌ی گشتی هيزه‌يل چه‌كدار دياری كريا . دياره‌ له‌شوون ١١ مانگ له‌ ده‌سڵات سه‌روه‌خوه‌يی كوومار مه‌هاباد و له‌پيلان يا موئامره‌يگ ناوده‌وڵه‌تی دژ وه‌ ملله‌ت كورد هيزه‌يل سه‌ربازی ده‌وڵه‌ت ئيران له‌ ٢١ / ١٢ / ١٩٤٦ ره‌سينه‌ شار مه‌هابادو (قازی محه‌مه‌د)و زوورم سه‌ركرده‌يل ده‌سگير كريان و له‌دادگاييكردنيگ ناعادڵانه‌ی سه‌ربازی سزای له‌سێداره‌داين له‌بان (قازی محه‌مه‌دو سه‌در قازی ئه‌ندام په‌رله‌مان ئيران نوێنه‌ر مه‌هاباد و محه‌مه‌د حسێن وه‌زير جه‌نگ ) له‌ رووژ ٣٠ / ٣ / ١٩٤٧دريا ، ك له‌مه‌يدان (چوارچرا)ی شار مه‌هاباد جی وه‌جی كرياو رووح پاكيان ره‌سيه‌ باره‌گای په‌روه‌ردگارهه‌ق . يه‌يش ئاشكراودياربوی ك له‌ناونی (ستالين و رۆزفلت و چه‌رچڵ و شای ئيران) ئی پيلانه‌ دانرياوئه‌وه‌ بوی يه‌كێتی سۆڤێت په‌شيمانه‌و بوی له‌ پشتگيريكردن كورد و كوومار مه‌هاباد و گشت ده‌سميه‌تيگ له‌لی بڕی و هه‌ر وه‌و سه‌به‌به‌ له‌كانوون يه‌كم ساڵ ١٩٤٦ وه‌ل يه‌كم روی وه‌ روی بوينه‌وه‌ی چه‌كداری وه‌ل هيزه‌يل سه‌ربازی ئيرانا ئه‌و كووماره‌ له‌ناو بريا . دی هه‌ر له‌و وه‌ختيشه‌ تا ئيسه‌ ئه‌و به‌ش كوردستانه‌ هه‌ر له‌ژير ده‌سڵات حكوومه‌ت ئيران مه‌نده‌وه‌و گشت هه‌قه‌يل ملله‌ت كورد له‌و به‌شه‌ جوير به‌شه‌يل تر كوردستان پاشيل كرياگه‌و هه‌ميشه‌ حكوومه‌ت ئيران نواگيری له‌ هه‌قه‌يل ره‌وای كورد كردگه‌و نه‌يشتگه‌ داواكاری و خواست كورده‌يل له‌وڵات خوه‌يان سه‌ر بگريگ و دوشمنايه‌تی وه‌رده‌وام وه‌ليانا كردگه‌ ، وه‌ی شيوه‌ خاك به‌شكرياگ كوردستان له‌ناونی ده‌وڵه‌ته‌يل داگيركه‌رهه‌ر مه‌نده‌وه‌و تا رووژ ئمڕوويش ملله‌ت كورد خه‌بات له‌بان هاوردنه‌وه‌ی خاك ونيشتمان خوه‌ی كه‌يگ .

له‌ ته‌شرين دويم ساڵ (١٩٤٥) رووژنامه‌يل ده‌ره‌كی ده‌نگ وباس گويڕانكاريه‌يل سه‌ره‌كی ئيران په‌خشه‌و كردن وه‌ی جووره‌ : ( وه‌ی زويه‌يله‌ ناوچه‌يگ كوردی له‌باشوور ده‌رياچه‌ی (ورمێ) ی ناوچه‌ی (سابڵاغ – مه‌هاباد) بووگه‌ مه‌ركه‌ز راپه‌ڕينيگ گشتگيرو

، وه‌رفراوان) . ئه‌وه‌ بوی له‌ ٢٤ كانوون دويم ١٩٤٦ وه‌ سه‌رووكايه‌تی {قازی محه‌مه‌د} سه‌رووك پارت ديموكرات كوردستان ئيران ، دامه‌زرانن كوومار مه‌هاباد ئاشكرا كرياو هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌سكرده‌ بنياتناين دامه‌زرياگه‌يل وه‌ڕيه‌وبردن ناوخوه‌يی و مه‌يدان په‌روه‌رده‌ . ئمجا وه‌ل ئاشكراكردن كوومار كوردستان (مه‌لا مسته‌فای بارزانی)وياوه‌ره‌يلی يه‌كم گرووپيگ بوين په‌يوه‌ندی وه‌و كووماره‌وه‌ كردن و به‌رزترين پۆست وپله‌ی سه‌ربازی دريا خود بارزانی .

ئه‌وه‌ بوی حكوومه‌ت كوردستان له‌ يه‌كم هه‌وڵی ده‌سكرده‌ په‌خشه‌وكردن رووشنهويری كوردی و قازی محه‌مه‌د وه‌ يه‌كم سه‌رووك كوومار كوردستان هه‌ڵوژرياو رووژيگ له‌شوون ئه‌وه‌ وه‌ی جووره‌ قه‌سه‌م ياسايی يا قانوونی خواردو وت : (قه‌سه‌م وه‌ خوداو، وه‌ قورئان گه‌وراو، وه‌ نيشتمان و، وه‌ شه‌ره‌ف نه‌ته‌وه‌ی كوردو، وه‌ په‌رچه‌م پيرووز كوردستان ، بايه‌سه‌ هه‌وڵ بيه‌م تا دويا هه‌ناسه‌م و گيان و ماڵ و خوينم له‌وه‌ر خاتر مقه‌يه‌تيكردن سه‌روه‌خوه‌يی وبه‌رزی په‌رچه‌م كوردستان به‌خت بكه‌م ) .

قازی محه‌مه‌د رووژ( ١١ی شووبات ساڵ ١٩٤٦ ) وه‌ دروسكردن يه‌كم ئه‌نجوومه‌ن وه‌زيره‌يل له‌ وه‌ڕيه‌وبردن وڵات ك ١٣ وه‌زير گرته‌ خوه‌ی يه‌كم فه‌رمان باڵا (مرسوم) ئاشكرا كردو هه‌مان وه‌خت (بارزانی نه‌مر) وه‌ جه‌نراڵ و فه‌رمانده‌ی گشتی هيزه‌يل چه‌كدار دياری كريا . دياره‌ له‌شوون ١١ مانگ له‌ ده‌سڵات سه‌روه‌خوه‌يی كوومار مه‌هاباد و له‌پيلان يا موئامره‌يگ ناوده‌وڵه‌تی دژ وه‌ ملله‌ت كورد هيزه‌يل سه‌ربازی ده‌وڵه‌ت ئيران له‌ ٢١ / ١٢ / ١٩٤٦ ره‌سينه‌ شار مه‌هابادو (قازی محه‌مه‌د)و زوورم سه‌ركرده‌يل ده‌سگير كريان و له‌دادگاييكردنيگ ناعادڵانه‌ی سه‌ربازی سزای له‌سێداره‌داين له‌بان (قازی محه‌مه‌دو سه‌در قازی ئه‌ندام په‌رله‌مان ئيران نوێنه‌ر مه‌هاباد و محه‌مه‌د حسێن وه‌زير جه‌نگ ) له‌ رووژ ٣٠ / ٣ / ١٩٤٧دريا ، ك له‌مه‌يدان (چوارچرا)ی شار مه‌هاباد جی وه‌جی كرياو رووح پاكيان ره‌سيه‌ باره‌گای په‌روه‌ردگارهه‌ق . يه‌يش ئاشكراودياربوی ك له‌ناونی (ستالين و رۆزفلت و چه‌رچڵ و شای ئيران) ئی پيلانه‌ دانرياوئه‌وه‌ بوی يه‌كێتی سۆڤێت په‌شيمانه‌و بوی له‌ پشتگيريكردن كورد و كوومار مه‌هاباد و گشت ده‌سميه‌تيگ له‌لی بڕی و هه‌ر وه‌و سه‌به‌به‌ له‌كانوون يه‌كم ساڵ ١٩٤٦ وه‌ل يه‌كم روی وه‌ روی بوينه‌وه‌ی چه‌كداری وه‌ل هيزه‌يل سه‌ربازی ئيرانا ئه‌و كووماره‌ له‌ناو بريا . دی هه‌ر له‌و وه‌ختيشه‌ تا ئيسه‌ ئه‌و به‌ش كوردستانه‌ هه‌ر له‌ژير ده‌سڵات حكوومه‌ت ئيران مه‌نده‌وه‌و گشت هه‌قه‌يل ملله‌ت كورد له‌و به‌شه‌ جوير به‌شه‌يل تر كوردستان پاشيل كرياگه‌و هه‌ميشه‌ حكوومه‌ت ئيران نواگيری له‌ هه‌قه‌يل ره‌وای كورد كردگه‌و نه‌يشتگه‌ داواكاری و خواست كورده‌يل له‌وڵات خوه‌يان سه‌ر بگريگ و دوشمنايه‌تی وه‌رده‌وام وه‌ليانا كردگه‌ ، وه‌ی شيوه‌ خاك به‌شكرياگ كوردستان له‌ناونی ده‌وڵه‌ته‌يل داگيركه‌رهه‌ر مه‌نده‌وه‌و تا رووژ ئمڕوويش ملله‌ت كورد خه‌بات له‌بان هاوردنه‌وه‌ی خاك ونيشتمان خوه‌ی كه‌يگ .

، وه‌رفراوان) . ئه‌وه‌ بوی له‌ ٢٤ كانوون دويم ١٩٤٦ وه‌ سه‌رووكايه‌تی {قازی محه‌مه‌د} سه‌رووك پارت ديموكرات كوردستان ئيران ، دامه‌زرانن كوومار مه‌هاباد ئاشكرا كرياو هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌سكرده‌ بنياتناين دامه‌زرياگه‌يل وه‌ڕيه‌وبردن ناوخوه‌يی و مه‌يدان په‌روه‌رده‌ . ئمجا وه‌ل ئاشكراكردن كوومار كوردستان (مه‌لا مسته‌فای بارزانی)وياوه‌ره‌يلی يه‌كم گرووپيگ بوين په‌يوه‌ندی وه‌و كووماره‌وه‌ كردن و به‌رزترين پۆست وپله‌ی سه‌ربازی دريا خود بارزانی .

ئه‌وه‌ بوی حكوومه‌ت كوردستان له‌ يه‌كم هه‌وڵی ده‌سكرده‌ په‌خشه‌وكردن رووشنهويری كوردی و قازی محه‌مه‌د وه‌ يه‌كم سه‌رووك كوومار كوردستان هه‌ڵوژرياو رووژيگ له‌شوون ئه‌وه‌ وه‌ی جووره‌ قه‌سه‌م ياسايی يا قانوونی خواردو وت : (قه‌سه‌م وه‌ خوداو، وه‌ قورئان گه‌وراو، وه‌ نيشتمان و، وه‌ شه‌ره‌ف نه‌ته‌وه‌ی كوردو، وه‌ په‌رچه‌م پيرووز كوردستان ، بايه‌سه‌ هه‌وڵ بيه‌م تا دويا هه‌ناسه‌م و گيان و ماڵ و خوينم له‌وه‌ر خاتر مقه‌يه‌تيكردن سه‌روه‌خوه‌يی وبه‌رزی په‌رچه‌م كوردستان به‌خت بكه‌م ) .

قازی محه‌مه‌د رووژ( ١١ی شووبات ساڵ ١٩٤٦ ) وه‌ دروسكردن يه‌كم ئه‌نجوومه‌ن وه‌زيره‌يل له‌ وه‌ڕيه‌وبردن وڵات ك ١٣ وه‌زير گرته‌ خوه‌ی يه‌كم فه‌رمان باڵا (مرسوم) ئاشكرا كردو هه‌مان وه‌خت (بارزانی نه‌مر) وه‌ جه‌نراڵ و فه‌رمانده‌ی گشتی هيزه‌يل چه‌كدار دياری كريا . دياره‌ له‌شوون ١١ مانگ له‌ ده‌سڵات سه‌روه‌خوه‌يی كوومار مه‌هاباد و له‌پيلان يا موئامره‌يگ ناوده‌وڵه‌تی دژ وه‌ ملله‌ت كورد هيزه‌يل سه‌ربازی ده‌وڵه‌ت ئيران له‌ ٢١ / ١٢ / ١٩٤٦ ره‌سينه‌ شار مه‌هابادو (قازی محه‌مه‌د)و زوورم سه‌ركرده‌يل ده‌سگير كريان و له‌دادگاييكردنيگ ناعادڵانه‌ی سه‌ربازی سزای له‌سێداره‌داين له‌بان (قازی محه‌مه‌دو سه‌در قازی ئه‌ندام په‌رله‌مان ئيران نوێنه‌ر مه‌هاباد و محه‌مه‌د حسێن وه‌زير جه‌نگ ) له‌ رووژ ٣٠ / ٣ / ١٩٤٧دريا ، ك له‌مه‌يدان (چوارچرا)ی شار مه‌هاباد جی وه‌جی كرياو رووح پاكيان ره‌سيه‌ باره‌گای په‌روه‌ردگارهه‌ق . يه‌يش ئاشكراودياربوی ك له‌ناونی (ستالين و رۆزفلت و چه‌رچڵ و شای ئيران) ئی پيلانه‌ دانرياوئه‌وه‌ بوی يه‌كێتی سۆڤێت په‌شيمانه‌و بوی له‌ پشتگيريكردن كورد و كوومار مه‌هاباد و گشت ده‌سميه‌تيگ له‌لی بڕی و هه‌ر وه‌و سه‌به‌به‌ له‌كانوون يه‌كم ساڵ ١٩٤٦ وه‌ل يه‌كم روی وه‌ روی بوينه‌وه‌ی چه‌كداری وه‌ل هيزه‌يل سه‌ربازی ئيرانا ئه‌و كووماره‌ له‌ناو بريا . دی هه‌ر له‌و وه‌ختيشه‌ تا ئيسه‌ ئه‌و به‌ش كوردستانه‌ هه‌ر له‌ژير ده‌سڵات حكوومه‌ت ئيران مه‌نده‌وه‌و گشت هه‌قه‌يل ملله‌ت كورد له‌و به‌شه‌ جوير به‌شه‌يل تر كوردستان پاشيل كرياگه‌و هه‌ميشه‌ حكوومه‌ت ئيران نواگيری له‌ هه‌قه‌يل ره‌وای كورد كردگه‌و نه‌يشتگه‌ داواكاری و خواست كورده‌يل له‌وڵات خوه‌يان سه‌ر بگريگ و دوشمنايه‌تی وه‌رده‌وام وه‌ليانا كردگه‌ ، وه‌ی شيوه‌ خاك به‌شكرياگ كوردستان له‌ناونی ده‌وڵه‌ته‌يل داگيركه‌رهه‌ر مه‌نده‌وه‌و تا رووژ ئمڕوويش ملله‌ت كورد خه‌بات له‌بان هاوردنه‌وه‌ی خاك ونيشتمان خوه‌ی كه‌يگ .

                               

ئیسماعیل ئاغای‌ شكاك‌ - سمكۆ

                                       Nawdarani kurd ناودارانی کورد

        

                    شه هید له یلا قاسم یه که م ئافره تی کورد بوو له سیداره درا له لایه ن فاشیسته  جه للاده کانی به عسه وه 

له‌یلا قاسم ،، ژنێک له‌ رێگه‌ی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ چووه‌ ناو مێژووی گه لی کورده وه 

 گوومانی تێدانییه‌ ،به‌وه‌ی کورد به‌هه‌موو چین و توێژه‌کانیه‌وه‌ تووانیویانه‌ ڕۆڵێ به‌رچاو له‌ ناساندنی پرسی کورد به‌ دوونیا ببینن .. یه‌کێك له‌ قاره‌مانانی ئافره‌ت که‌ هه‌میشه‌ له‌ نێو دڵ و ده‌روونی هه‌موو تاکێكی کورد زیندووه ،ئه‌ویش (له‌یلا قاسم) ه ، ناوبراو ساڵی 1952 له‌شاره‌ خۆشه‌ویسته‌که‌ی خانه‌قین چاوی گه‌شی به‌دوونیا هه‌ڵهێناوه‌و له‌سه‌ره‌تای ژیانییه‌وه‌ تێکه‌ڵ به‌ کوردینی و ووڵاتپارێزی بۆته‌وه، سه‌ره‌تای هه‌فتاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م هاتۆته‌ ڕیزی پارتی دیمۆکراتی کوردستان وه‌ك ئافره‌تێکی چاونه‌ترس و خه‌باتکار به‌رده‌وام هه‌ستی به‌ بوونی میلله‌ته‌که‌ی کردووه،ئه‌و کاتانه‌ی له‌ به‌شی کۆمه‌ڵناسی کۆلیژی ئه‌ده‌بیاتی زانکۆی به‌غدا بووه‌ چالاکانه‌ له‌ڕێکخستنه‌کانی پارتی کاری ئه‌نجامداوه.. له‌یلا زانا ، وه‌ك ئاشقی ڕێبازی کوردایه‌تی ڕاسته‌قینه‌ ڕێبازی پارتی و بارزانی ناسراوه ،هه‌رده‌م له‌گه‌ڵ ئێش و ئازاری میلله‌ته‌که‌یدا بووه،له‌ ڕێکه‌وتی 29 ی ئه‌پریلی 1974له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێك تێکۆشه‌ر ڕژێمی به‌عسی ڕووخاو له‌ سێداره‌ی ده‌دات ، به‌ڵام هه‌میشه‌ بۆ یه‌ك ساتیش له‌ دڵێ کورد دوور نه‌که‌وتۆته‌وه‬

                                            

کچە تێکۆشەرو شۆڕشگێر قوتابی لەیلا قاسم
كچه‌ تێكۆشه‌ری كوردستان، له‌یلا قاسم، ساڵی 1952 له‌ گوندی بانمیل‌ی سه‌ر به‌ شاری
خانه‌قین له‌ خێزانێكی هه‌ژار و نیشتمانپه‌روه‌ری كورد له‌دایكبووه‌. قاسم حه‌سه‌نی، باوكی له‌یلا، كرێكاری كۆمپانیای پاڵاوگه‌ی نه‌وتی ئه‌ڵوه‌ن بوو. دوای ئه‌وه‌ی ناوبراو خانه‌نشین كراوه‌، ساڵی 1971 له‌ خانه‌قین‌ـه‌وه‌ ماڵیان گواستۆته‌وه‌ بۆ به‌غدا. هه‌موو خوشك و براكانی له‌یلا (سه‌بیحه‌، سه‌لام، سه‌فا، سه‌لاح) خه‌ریكی خوێندن بوون و له‌ قوتابییه‌ زیره‌كه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كوردبوون. سه‌رباری خوێندن هه‌ریه‌كه‌یان له‌پای خوێندنه‌كه‌یان بۆ بژێوی ژیانی خێزانه‌كه‌یان كاریان كردووه‌. بنه‌ماڵه‌ی له‌یلا قاسم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌نێو ڕه‌وشێكی هه‌ژاریدا ده‌ژیان، به‌ڵام زۆر به‌خته‌وه‌ربوون.

له‌یلا قاسم بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ساڵی 1958 له‌ شاری خانه‌قین چووه‌ته‌ به‌ر خوێندن و قۆناخه‌كانی سه‌ره‌تایی و دواناوه‌ندی له‌م شاره‌ ته‌واوكردووه‌. له‌یلا له‌ ساڵی 1971دا له‌ به‌شی كۆمه‌ڵناسی/ كۆلێژی ئادابی زانكۆی به‌غدا وه‌رگیراوه‌. له‌یلا كه‌ هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی منداڵییه‌وه‌ی هه‌ژاری و نه‌داری چه‌شتبوو، له‌لایه‌كیش و زوڵم و زۆرداری ڕێژیمی داگیركه‌ری عێراق له‌سه‌ر گه‌لی كورد، بیری ئازادیخوازانه‌ و خه‌بات و تێكۆشانی له‌لای له‌یلا قاسم دروستكردبوو.

له‌یلا هه‌ر زوویش ئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ و ڕێكخستنه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌یدا په‌یداكردبوو. ساڵی 1970 له‌ ڕێگای سه‌لام قاسم‌ی برا گه‌وره‌كه‌یه‌وه‌ پێوه‌ندی به‌ بزاڤی سیاسیی نه‌ته‌وه‌كه‌یه‌وه‌ كردووه‌ و له‌نێو ڕیزه‌كانی 'یه‌كێتیی قوتابیانی كوردستان' خه‌بات و تێكۆشانی به‌ڕێوه‌بردووه‌. له‌یلا قاسم له‌نێو قوتابییه‌ كورده‌كانی زانكۆی به‌غدا ڕۆڵێكی كاریگه‌ری هه‌بووه‌ له‌ وشیاركردنه‌وه و ڕێكخستنیان. له كاتێكدا كه‌ ده‌گوترا ژن ناتوانێت شانبه‌شانی پیاوان له‌ شار و له‌ شاخ و له‌ دێهاته‌كاندا خه‌بات بكات، له‌یلا به پێچه‌وانه‌وه‌ شانبه‌شانی قوتابییه‌ كوڕه‌كانی كورد خه‌باتێكی به‌رفراوانتری به‌ڕێوه‌ده‌برد و دژ به‌ نایه‌كسانی مافه‌كانی ژنان و پیاوان بوو، به‌تایبه‌تیش كه‌ بۆ خودی خۆی له‌ بواری كۆمه‌ڵناسیدا ده‌یخوێند و زۆر باش له ڕاستییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كورددا تێگه‌یشتبوو.

له‌یلا قاسم له‌گه‌ڵ یه‌كێك له‌ هاوڕێكانی خۆی به ناوی جه‌واد هه‌مه‌وه‌ندی كه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ خه‌بات و چالاكییان ده‌كرد، زۆر یه‌كتریان خۆشده‌ویست. ئه‌گه‌رچی له‌یلا خوێندكاری زانكۆ و جه‌وادیش كرێكاری یه‌كێك له‌ كارگه‌كانی به‌غدا بوو، وه‌لێ خۆشه‌ویستییه‌كی بێسنووریان له‌نێواندا هه‌بوو. له‌یلا هه‌ر به‌ڕێگه‌ی جه‌وادیشه‌وه‌ بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ ناوچه‌كانی باشووری كوردستان چووه‌ نێو ڕیزه‌كانی پێشمه‌رگه‌وه. ئامانجی له‌یلا قاسم له‌مه‌دا زیاتر ناسینی ڕه‌وشی سیاسی كورد و به شێوه‌یه‌كی باشتر به‌ڕێوه‌بردنی خه‌باتی ڕێكخستن بوو له‌نێو شاره‌كاندا.

له‌یلا قاسم و جه‌واد هه‌مه‌وه‌ندی هه‌ردووكیان هاوبیر و كۆك بوون له‌ پرسه‌كاندا له‌پێناو سه‌ركه‌وتنی دۆزی ڕه‌وای گه‌له‌كه‌یاندا. له‌یلا و جه‌واد ئه‌وینی خۆیان تێكه‌ڵ به‌ ئه‌وینی كوردستانی نیشتمانه‌كه‌یان كردبوو. له‌یلا به‌ خه‌بات و تێكۆشانی خۆی سه‌لماندی كه‌ ژنانیش شانبه‌شانی پیاوان ده‌توانن خه‌بات و تێكۆشان بۆ ئازادی گه‌له‌كه‌یان به‌ڕێوه‌ببه‌ن.

له‌ سه‌ره‌تای ساڵه‌كانی 1970 كه‌ گه‌لی كورد له‌ باشووری كوردستان به‌ قۆناخێكی هه‌ستیاردا تێپه‌ڕ ده‌بوو، له‌یلا قاسم و جه‌واد و هاوڕێكانیان سه‌رباری نكۆلیكردنی ڕێژیمی داگیركه‌ری به‌عس له‌ هه‌بوونی گه‌لی كورد، ئه‌وان سووربوون له‌ خه‌بات و تێكۆشان بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافه‌كانی گه‌له‌كه‌یان. هه‌روه‌ها له‌یلا و جه‌واد له سه‌ره‌تای ساڵی 1974 به‌یه‌كه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی زانستییان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی كورد ئه‌نجامدابوو و له‌ ده‌رفه‌تێك ده‌گه‌ڕان كه‌ بڵاوی بكه‌نه‌وه‌. به‌ڵام به‌هۆی تێكچوونی گفتوگۆكانی نێوان سه‌ركردایه‌تی كورد و ڕێژیمی عیراق و ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ و پاشانیش به‌هۆی گیرانی له‌یلا قاسم و جه‌واد و هاوڕێكانی تریان ده‌ستنووسی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌شیان له‌لایه‌ن سیخوڕه‌كانی حكومه‌تی عیراقه‌وه‌ له‌ناوبردرابوو.

له‌ ئاداری 1974دا دوای ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ و هێرشكردنه‌وه‌ی ڕێژیمی عێراق بۆسه‌ر ناوچه‌كانی كوردستان، ڕێژیمی داگیركه‌ر ده‌ستیكرد به‌ كۆچبه‌ركردنی هه‌زاران كورد و بۆردومانكردنی هه‌ردوو شاری قه‌ڵادزێ و هه‌ڵه‌بجه‌ و ڕاوه‌دوونان و گرتنی ڕۆشنبیران و قوتابیان و ئازادیخوازانی كورد. هه‌ر له‌و كاته‌دا هه‌زاران كه‌سیش له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵ بۆ به‌رگریكردن له‌ مافی نه‌ته‌وه‌كه‌یان ڕوویان له‌ شاخه‌كان كرد و چه‌كی پێشمه‌رگه‌یاتییان هه‌ڵگرت. له‌و كاته‌دا له‌یلا قاسم و جه‌واد هه‌مه‌وه‌ندی و نه‌ریمان فوئاد و هه‌ندێك له‌ هاوڕێكانی تریان پێیانوابوو خه‌باتكردن ته‌نیا له شاخ به‌س نییه‌، به‌ڵكو خه‌بات و تێكۆشان له شاره‌كاندا و له‌نێو جه‌رگه‌ی دوژمندا پێویستیه‌كی زۆر گرنگی ئه‌و قۆناخه‌یه‌، بۆیه‌ ڕوویان نه‌كرده‌ شاخه‌كان و له‌ به‌غدای پایته‌ختی عێراق بۆ درێژه‌دانی خه‌بات و تێكۆشان مانه‌وه‌.

له‌گه‌ڵ به‌رفراوانبوونی شه‌ڕه‌كان له ساڵی 1974دا، ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كانی ڕێژیمی به‌عسی عێراق به‌رده‌وام و زۆر به‌توندی چاودێری یه‌ك به‌ یه‌كی تاكه‌كانی كوردییان ده‌كرد. بۆیه‌ ئه‌وه‌نده‌ی نه‌برد له ڕۆژی 1974.04.28دا له‌یلا قاسم و چوار له‌ هاوڕێكانی (جه‌واد هه‌مه‌وه‌ندی، نه‌ریمان فوئاد مه‌ستی، حه‌سه‌ن حه‌مه‌ڕه‌شید و ئازاد سلێمان میران) له ئه‌نجامی هه‌ڵمه‌تێكی به‌رفراوانی هێزه‌كانی ئاسایش و سه‌ربازی ڕێژیم له‌ به‌غدا ده‌ستگیركران. ڕۆژنامه‌ی الثوره‌ی زمانحاڵی ڕێژیمی به‌عسی ده‌سه‌ڵاتدار و ڕادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆنی نێوخۆیی عێراق، له‌یلا قاسم و هاوڕێكانی وه‌ك تێكده‌ر و گێڕه‌شێوێن و تیرۆریست به‌ناو كرد، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌یه‌كیشیان بچووكترین كرده‌وه‌شیان له‌سه‌ر ئاشكرا نه‌بوو.

له‌یلا قاسم كچێكی چاونه‌ترس و زیره‌ك بوو؛ له‌ڕووی وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی به‌ڕێوه‌به‌ری ده‌زگای هه‌واڵگری به‌عسدا بێ باكانه‌ ڕایگه‌یاندبوو: "به‌ كوشتنی من هه‌زاران كورد له‌ خه‌وی نه‌زانی وشیار ده‌بنه‌وه‌، زۆر خۆشحاڵ و سه‌ربه‌رزم كه‌ گیانم فیدای ڕێی ڕزگاری كوردستاندا ده‌كه‌م." هه‌موو ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌یه‌ك نه‌یتوانی بڕیاری په‌شیمانی به‌ له‌یلا ده‌ربڕێت.

ڕێژیمی به‌عسی عیراق به مه‌به‌ستی چاوترساندنی لاوان و قوتابیان و چینی ڕۆشنبیری كورد یه‌كسه‌ر دوای ده‌ستگیركردنیان دادگایه‌كی نادادوه‌رانه‌ی دژ به‌ له‌یلا قاسم و هاوڕێكانی به‌ڕێوه‌برد و بڕیاری له‌سێداره‌دانیانی بۆ ده‌ركرد. ڕێژیمی عێراق له‌ زیندووبوونی ئه‌و پێنج لاوه‌ كورده‌ زۆر ده‌ترسا، بۆیه‌ هێشتا دوو هه‌فته‌ به‌سه‌ر ده‌ستگیركردنیان تێنه‌په‌ڕیبوو، كاتژمێر 7ی سه‌رله‌به‌یانی ڕۆژی 1974.05.12 له‌یلا قاسم و هه‌ر چوار هاوڕێكه‌ی له‌سێداره‌دران. سه‌لام قاسمی، برای له‌یلا قاسم، به‌ ماوه‌یه‌ك دوای له‌سێداره‌دانی له‌یلا هه‌ر له‌ به‌غدا له‌لایه‌ن به‌عسییه‌كانه‌وه‌ شه‌هیدكرا. تاوانی سه‌لام قاسم ته‌نیا ئه‌وه بووه‌ كه‌ وێنه‌ی له‌یلای خوشكی ناردبوو بۆ ده‌ستی قوتابیانی كورد و ئه‌ندامانی یه‌كێتیی قوتابیانی كوردستان له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات. دایك و باوكی له‌یلا قاسمیش به‌هۆی له‌ده‌ستدانی دوو ڕۆڵه‌یان، هه‌ر زوو به‌ كۆست و خه‌مێكی گه‌وره‌وه‌ سه‌ریان ناوه‌ته‌وه‌ و كۆچی دواییان كردووه‌.

هه‌واڵی له‌سێداره‌دانی له‌یلا قاسم به‌ سه‌رتاپای كوردستاندا بڵاوبۆوه‌. هه‌روه‌ها هه‌ندێك له‌ چاپه‌مه‌نییه‌كانی ئه‌وساكه‌ی جیهان هه‌واڵی له‌ سێداره‌دانی له‌یلا قاسمیان وه‌ك له‌سێداره‌دانی یه‌كه‌م ژن له‌ مێژووی سیاسی عێراقدا بڵاوكردۆته‌وه‌. بێگومان له‌سێداره‌دانی كچه‌ كوردێك به‌ده‌ستی ڕێژیمی داگیركه‌ری عێراق كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی كرده‌ سه‌ر لاوانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كورد، كه‌ ئه‌مه‌یش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌ هه‌زاران لاوی كورد په‌یوه‌ست بن به‌ دۆزی ڕه‌وای گه‌له‌كه‌یان و ڕوو له‌ چیاكان بكه‌ن.

له‌یلایه‌ك له‌ سێداره‌ درا، به‌ڵام هه‌زاران له‌یلا له‌دایكبوون. دوای له‌یلا قاسم له سه‌رتاپای كوردستان هه‌زاران منداڵی كورد به ناوی له‌یلاوه‌ ناونران. له‌یلا قاسم بوو به‌ چیرۆك و داستان و هه‌ڵبه‌ستی شاعیرانی گه‌وره‌ی كوردی وه‌ك جگه‌رخوێن و زۆری تر

   _____________________________________________________________________

                                                            

                                                       مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس


مێژووی ڕه‌وتی شارستانی مرۆڤایه‌تی له هه‌ر ووڵاتێك و هی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك، له قۆناغه‌ جیاجیاكانی مرۆڤایه‌تی، ژماره‌یه‌ك مرۆی هه‌ره مه‌زن ده‌ووری زێده كاریگه‌ر له دروست كردنیدا ده‌گێڕن، مه‌حاڵه‌ جارێكی دیكه‌ وێنه‌ی ئه‌و چه‌شنه مرۆیانه له‌هه‌ر بوارێكی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌لتووری، ڕامیاری، نه‌ته‌وه‌یی و بواره‌كانی‌ دیكه‌دا دروست بێته‌وه، كه گه‌وره‌ترین به‌رژه‌وه‌ندی به‌ نه‌ته‌وه‌كه یی‌ ‌و مرۆڤایه‌تی گه‌یاندووه‌و هه‌رگیزاو هه‌رگیز ئه‌و جۆره پیاوانه له‌ناو ویژدانی زیندووی نه‌ته‌وه‌‌كه‌یان و نیشتمانه‌كه‌یان و بگره مرۆڤایه‌تیش هه‌ر ده‌مێنن

دیاره یه‌كێ له پیاوه هه‌ره مه‌زن و بلیمه‌تانه‌ی كورد، جه‌نابی "مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس" ه، كه نووسه‌ر و زانایه‌كی هه‌ره گه‌وره‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌مه و زیاتر له 60 په‌رتووكی زێده به‌نرخی ئایینی و وێژه‌یی و كۆمه‌ڵایه‌تی بڵاوكردۆته‌وه، هه‌ر هه‌مووشیان ده‌چنه خانه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی هه‌مه‌لایه‌نی و خودایی و دونیاییه‌وه‌، كه بریتین له ته‌فسیری قورئان به‌شێوه‌یه‌كی ئێجگار فراوان و به‌‌زمانی كوردی و عه‌ره‌بی، هه‌روه‌ها ساغكردنه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی چه‌ندین شاكاری شیعری مه‌زنی كلاسیكی كوردی، نموونه‌ی "مه‌وله‌وی، نالی، مه‌‌حوی، فه‌‌قێ قادری هه‌مه‌وه‌ندی و چه‌ند شاعیرێكی‌ دیكه‌ش".

 
"مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس" له به‌هاری ساڵی 1901دا له گوندی ته‌كیه‌ی سه‌ر به‌شارۆچكه‌ی خورماڵ‌ هاتووه‌ته دنیاوه ‌و ناوی ته‌واویشی "عه‌بدولكه‌ریم محه‌مه‌د فه‌تاح‌" ه‌ و سه‌ره‌تا خوێندنیشی به قورئان و په‌رتوكه ئایینییه‌كان ده‌ستپێكردووه و ساڵی 1913 یش سه‌ره‌تاكانی " نه‌حو صه‌رف " ی خوێندووه‌، له‌سه‌ره‌تای هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیشدا له‌مزگه‌وتی مه‌ڵكه‌ندی شاری سلێمانی نیشته‌جێبووه‌و ده‌ستی به‌خوێندنی په‌رتووكی " شه‌رحی جامی" كردووه‌ و دواتر چووه‌ته مزگه‌وتی "مه‌لا محه‌مه‌د ئه‌مین بالیكه‌ده‌ر"ی و له ساڵی 1924 یشدا له ئاهه‌نگێكی فراواندا له‌شاری سلێمانی مۆڵه‌‌ی مه‌لایه‌تی وه‌رگرتووه.

مامۆستا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس له‌ساڵی 1960 له مزگه‌وتی "شێخ عه‌بدولقادری گه‌یلانی" له‌به‌غدا به‌ناونیشانی " موده‌ریس" دامه‌زراوه‌، زیاتر له 50 فه‌قێ له‌سه‌رده‌ستی مۆڵه‌تی زانستییان وه‌رگرتووه، هه‌ر له‌و كاته‌وه به‌بێ‌ پشوودان خه‌ریكی وانه‌وتنه‌وه بووه له زانسته‌ شه‌رعی و وێژه‌ی و عه‌ره‌بییه‌كاندا. مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس چه‌‌ندین په‌رتووك و به‌رهه‌می وه‌ك نووسینه‌وه‌ی ژیان و به‌سه‌رهات و شیعری چه‌‌ندین شاعیری وه‌ك "مه‌ولانا خالید" و "شێخ عوسمان و سه‌راجه‌دین"ی بڵاوكردووته‌وه، هه‌روه‌ها چه‌‌ندین شیعریشی له‌ژێر نازناوی " نامی" دا بڵاوكردۆ‌ته‌وه، هه‌روه‌ها ڕۆڵێكی گرنگی هه‌بووه له به‌كوردی كردنی فیقهی ئیسلامی و ته‌فیسری قورئانی پیرۆز و ته‌جویده‌كه‌یدا. نموونه‌ی ژماره‌یه‌ك له په‌رتووكه به‌نرخه‌كانی مامۆستاش به‌زمانی كوردی ئه‌مانه‌ن: یادی مه‌ردان له‌ دووبه‌رگدا، بنه‌ماڵه‌ی زانیاران، ژماره‌یه‌ك په‌رتووك له باره‌ی شه‌ریعه‌ت و ئیسلامه‌وه، كۆمه‌ڵه‌ شیعری فه‌قێ قادری هه‌مه‌وه‌ند، ته‌فسیری نامی حه‌وت به‌رگ، مه‌كتوباتی كاك ئه‌حمه‌دی شێخ چوار به‌رگ، عه‌قیده‌ی مه‌رزیه‌ی مه‌وله‌وی، دیوانی نالی، دیوانی مه‌وله‌وی، دیوانی مه‌حوی و چه‌ندین په‌رتووكی دیكه شی‌ به‌زمانی كوردی و عه‌ره‌بی و فارسی نووسیوه‌و بڵاویكردۆته‌وه.

مامۆستا " مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس"، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئاستی عێراقیشدا به زانایه‌كی گه‌وره ناسرابووه‌ و خاوه‌نی‌ توانای‌ فتوای ئایینی بووه، بۆیه چه‌ندین ساڵ‌ پۆستی سه‌رۆكایه‌تی "رابگه علما‌و العراق" ی به‌ده‌سته‌وه گرتبوو، له‌وه‌ش گرنگتر له‌م ساڵانه‌ی دوایی 3 هه‌زار زانای ئایینی سوننی ڕێڕه‌ و كه له هه‌موو پارێزگا‌كانی عێراق هاتبوون و له به‌‌غدا كۆبوونه‌وه‌، به‌بێ به‌شداریكردن و ئاگاداری خۆی جه‌نابی مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی مود‌ه‌ریس به سه‌رۆكی (الامانه العلیا للافتا‌و و التدریس و البحوپ و التصوف) هه‌ڵبژێردرا، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باری ته‌ندروستی ناله‌باربووه ئه‌و پۆسته‌ی‌ ڕه‌تیكردبۆوه. و‌ڕای ئه‌وه‌ی ماوه‌یه‌ك ئه‌ندامی كارای كۆڕی زانیاری عێراق - د‌ه‌سته‌ی كورد – بووه ، هه‌روه‌ها باو‌ه‌ڕپێكراوی كۆڕی زانیاری وڵاتی ئوردونیش بوو. كه‌سایه‌تی گه‌وره‌ی ئایینی و ئه‌دیب و زانای گه‌لی‌ كورد مامۆستا " مه‌لا عه‌بدولكه‌‌ریمی موده‌ریس" له‌ته‌مه‌نی 104 ساڵیداو له‌ كاژمێر 12ی شه‌وی 29 له‌سه‌ر 2005.05.30 له شاری به‌غدا كۆچی داویی كرد وبۆ هه‌تا هه‌تایی‌ ماڵئاوایی‌ لێكردین.

          سه رچاوه مالپه ر قادرزاده  

 ________________________________________________________________________________________ 

نووسه رو سیاسه تمه دار و وه زیر  له حکوومه تی هه ریمی کوردوستان فه له که دین کاکه یی له ئه رشیفی وینه کانی هیمن کاکه یی  وه رگیراوه 

_____________________________________________________________________________________

 

                                      که سایه تی شاری که رکوک و دکتور له بواری مندالان  د.فه رمان زه ندی

                 

                                          serok hukumeti basuri kurdistan   Necirwan Barzani

________________________________________________________________________________________             

                                                      

                                                        بكر صدقي 1886 ـ 1937

         عسكري وسياسي عراقي من أبوين كرديين، ولد في قرية عسكر القريبة من مدينة كركوك، درس في ألأستانة - إسطنبول في المدرسة الحربية / الكلية العسكرية لاحقاً وتخرج فيها ضابطاٌ في الجيش العثماني، وشارك في الحرب العالمية ألأولى في أخر سنينها، وبعد نهاية الحرب وأندحار (الدولة العثمانية) أنظم إلى الجيش العراقي الذي أسسه المحتلون في 6 / 1 / 1920 برتبة ملازم أول.

تدرج في رتبته العسكرية حتى وصل إلى رتبة فريق ركن في عهد الملك غازي وأشتهر بالصرامة والتنفيذ الحرفي للاوامر العسكرية عندما قاد الجيش العراقي ضد انتفاضة ألأثوريين أو الاشوريين كما يسمون انفسهم حالياً عام 1933 على عهد وزارة رشيد عالي الكيلاني، ثم ضد انتفاضة العشائر في منطقة الفرات ألأوسط عام 1935 ثم ضد أنتفاضة البارزانيين، وتوطدت العلاقة بينه وبين وزير الداخلية آنذاك التركماني حكمت سليمان.

في أواخر عهد وزارة ياسين الهاشمي الثانية أشتد الصراع بين الوزارة والمعارضة التي عملت جاهدة لأسقاط الوزارة التي سعت للتمسك بالحكم بكل الوسائل والسبل، وفي تلك ألأيام شغل الفريق بكر صدقي منصب قائد الفرقة الثانية وكان يتردد وبأستمرار على دار قطب المعارضة المعروف حكمت سليمان، وكان الحديث يدور حول أستئثار وزارة الهاشمي بالحكم، رغم أفتقارها للتأيد الشعبي، وحين ذلك أختمرت عند بكر صدقي فكرة أسقاط وزارة الهاشمي بالقوة عن طريق القيام بأنقلاب عسكري.

تحرك بكر صدقي وأستطاع أقناع رجال ذوي نفوذ داخل المؤسسة العسكرية في مقدمتهم الفريق عبد اللطيف نوري قائد الفرقة ألأولى والعقيد محمد علي جواد قائد القوة الجوية - الطيار الخاص لجلالة الملك للأنضمام إلى فكرته وتأييده بالأطاحة بحكومة الهاشمي، سارت ألأمور بتكتم شديد مما تعذر على ألأستخبارات العسكرية كشف الحركة قبل وقوعها، وجاء موعد مناورات الخريف للجيش عام 1936 ووجد بكر صدقي ضالته المنشودة بهذه المناسبة فقد كانت المناورات تقتضي أجرائها في منطقة جبل حمرين في محافظة ديالى بين خانقين وبغداد وكان من المفترض أن تكون الفرقة ألأولى بقيادة الفريق عبد اللطيف نوري في موقع الدفاع عن بغداد فيما تكون الفرقة الثانية بقيادة بكر صدقي في موقع الهجوم.

في 29 تموز 1936، سافر رئيس أركان الجيش الفريق ياسين الهاشمي شقيق رئيس الوزراء بمهمة إلى خارج العراق وأناب عنه الفريق عبد اللطيف نوري مما سهل للأنقلابيون ألأمور كثيراٌ. جرى ألأتفاق على نقل الفرقة الثانية من قرتبة إلى قرغان ليلة 25/26 تشرين ألأول، على أن يجري تسلل وحدات الفرقة ليلة 28 / 29 إلى بعقوبة مركز محافظة ديالى المتاخمة لبغداد والتي تبعد عنها حوالي 50 كم. في ليلة الخميس 26 أكتوبر 1936 زحفت قوات الجيش إلى بعقوبة ووصلتها صباح اليوم التالي، حيث قامت بقطع خطوط ألأتصال ببغداد وأستولت على دوائر البريد والتلفون وعدد من المواقع ألأستراتيجية في المدينة، ثم واصلت زحفها نحو بغداد في الساعة السابعة والنصف بقيادة الفريق بكر صدقي ،وفي الساعة الثامنة والنصف من صباح ذلك اليوم ظهرت في سماء بغداد طائرات حربية يقودها العقيد محمد علي جواد والقت الوف المنشورات التي أحتوت على البيان ألأول للأنقلاب!. في الوقت الذي كانت الطائرات تلقي بيان ألأنقلاب، أستقل حكمت سليمان سيارته وتوجه نحو القصر الملكي (قصر الزهور) حاملاٌ المذكرة التي وقعها الفريقان بكر صدقي وعبد الطيف نوري والتي حددا فيها مهلة أمدها 3 ساعات للملك غازي لأقالة وزارة ياسين باشا الهاشمي حيث سلمها إلى رئيس الديوان الملكي رستم حيدر.

حاول وزير الدفاع الفريق الأول جعفر العسكري وقف زحف قوات ألأنقلابيون نحو بغداد، فأتصل ببكر صدقي وأبلغه أنه آت لمقابلته وأنه يحمل رسالة من الملك غازي. كانت فرصة بكر صدقي قد حلت للتخلص من جعفر العسكري صهرالرجل القوي ووزير الخارجية آنذاك والمقرب من ألأنكليز الفريق الأول نوري السعيد باشا, فرتب ألأمر مع الضباط المقربون منه لأغتياله والتخلص منه. ما أن وصل الفريق الأول جعفر العسكري إلى المنطقة المحددة، حتى جردوه من سلاحه ومرافقيه، بعدها تقدم عددا من الضباط ووجهوا صوبه وابل من الرصاص حيث لقى مصرعه في الحال، ولما وصل الخبر إلى نوري السعيد باشا سارع اللجؤ إلى السفارة البريطانية التي قامت بدورها بتهريبه إلى الخارج.

أستمرت قوات ألأنقلابيون بالزحف نحو بغداد، حيث وصلت أبوابها الساعة الرابعة بعد الظهر، لذلك أضطر الملك غازي من توجيه خطاب التكليف إلى حكمت سليمان في 29 تشرين ألأول بتشكيل وزارة جديدة، وعند الساعة الخامسة والنصف كانت القوات قد دخلت شوارع بغداد من دون أن تلقى أية مقاومة. أتم ألأنقلابيون تشكيل وزارتهم وصدرت ألأرادة الملكية بتشكيلها في الساعة السادسة مساءٌ وجائت على النحو ألأتي :

حكمت سليمان رئيس الوزراء ووزيراً للداخلية.
جعفر أبو التمن للمالية.
صالح جبر للعدلية.
ناجي ألأصيل للخارجية.
كامل الجادرجي للأٌتصاد والمواصلات.
يوسف أبراهيم للمعارف.
أما بكر صدقي فقد تولى منصب رئيس أركان الجيش بدلاٌ من الهاشمي الذي أحيل على التقاعد.أما ياسين الهاشمي ورشيد عالي الكيلاني ونوري السعيد فقد غادرا العراق على الفور بمساعدة السفارة البريطانية خوفاٌ من بطش بكر صدقي. أراد قائد ألأنقلاب بكر صدقي أن يرسل من يقوم بتصفية نوري السعيد والكيلاني والهاشمي الا أن حكمت سليمان رفض الفكرة. في الوقت نفسه نظمت العناصر الوطنية المظاهرات المؤيدة للحكومة وكان على رأس تلك المظاهرات السادة محمد صالح القزاز وهو من الشيوعيون المعروفين والشاعر الكبير المرحوم الجواهري وغيرهم من الوطنيون، وتقدمت المظاهرات بمطالب للحكومة تدعوا فيها إلى أصدار العفو العام عن المسجونين السياسيين وأطلاق حرية الصحافة وحرية التنظيم الحزبي والنقابي وأزالة آثار الماضي والعمل على رفع مستوى معيشة الشعب وضمان حقوقه وحرياته وتقوية الجيش ليكون حارساٌ أميناٌ لأستقلال البلاد، ولم تقتصر المظاهرات على العاصمة فقط، بل أمتدت إلى سائر المدن ألأخرى.

سيطر بكر صدقي على مقدرات البلاد وكان هو الحاكم الفعلي ألأول وألأخير، لقد رتب قوائم المرشحين لمجلس النواب ومعظمهم من المؤيدن له، وقد جرت ألأنتخابات في 20 شباط 1937 وجائت النتيجة كما خطط لها سلفاٌ وأصبح يمتلك ظهيراٌ قانونياٌ لبقائه سيد الموقف من دون منازع.
اغتيال بكر صدقي
قرر بكر صدقي السفر إلى تركيا لحضور المناورات العسكرية التركية المقرر القيام بها في 18 آب 1937وقد أتخذ ألأنكليز قرارهم بتصفيته وهو في طريقه إلى تركيا. غادر العراق في 9 آب بالطائرة إلى الموصل، وكان برفقته العقيد محمد علي جواد قائد القوة الجوية، وكان من المقرر أن يغادر بالقطار ولكنه أحس بوجود مؤامرة ضده لذلك قرر السفر بالطائرة. وصل إلى الموصل ونزل في دار الضيافة وقد وجد المتآمرون فرصتهم في التخلص منه، حينما أنتقل إلى حديقة مطعم المطار وبينما كان جالساٌ مع العقيد محمد علي جواد والمقدم الطيار موسى علي يتجاذبان أطراف الحديث، تقدم نائب العريف عبد الله التلعفري نحوهم ليقدم لهم المرطبات وكان يخبئ مسدساٌ تحت ملابسه، ولما وصل قرب بكر صدقي أخرج مسدسه وصوبه نحو رأسه وأطلق النار عليه فقتل في الحال، ثم أقدم على أطلاق النار على قائد القوة الجوية وقتله هو آلآخر.تم القاء القبض على القاتل وأشبعوه ضرباٌ وفي التحقيق البدائي أعترف بأن الذي جاء به لتنفيذ الجريمة هو الضابط محمود هندي الذي أختفى بعد الحادث.

وقيل أن العقيد فهمي سعيد كان لولب الحركة وأن الضابط محمود خورشيد هو العقل المدبر لتلك العملية، وسارت شائعة تقول أن ضابط الأستخبارات البريطاني في الموصل هو الذي دبر عملية الأغتيال. وفي صباح يوم الخميس 12 آب نقل جثمان بكر صدقي، ورفيقه إلى بغداد، حيث شيع إلى مثواه الأخير تشييعاٌ رسمياٌ، وسار في مقدمته الوزراء وكبار الضباط والأعيان والنواب والسفراء.‬

_______________________________________________________________________ 

                                                      داوود به گی جاف

             

                                              داوود بگ بن فتاح بگ بن محمد پاشا رئيس قبيلة الجاف

                     ألأمير الغيور و الجسور داود بگ الجاف المولود بقرية ميره دي القريبة من بلدة دربنديخان عام 1905 هو أصغر أبناء فتاح بگ بن محمد پاشا الجاف ، وقد أستلم داود بگ رئاسة قبيلة الجاف خلفا لاخيه الاكبر كريم بگ بعد وفاته عام 1949 ، والمتأصل لسيرة حياة هذا الامير المحبوب سيراها حافلة بخصاله الحميدة ومآثره ومفاخره المشهودة التي حفلت سنوات عمره الثري


لقد اتصف داود بگ بشخصيته الجذابة ، وشجاعته الفائقة وسخائه الكبير وورعه الصدق ودفاعه عن الحق ولطافة معشره وكلامه اللطيف ، كما عرف باخلاصه الوطني والقومي وحبه الكبير لشعبه الكوردي ووطنه كوردستان وسعيه الدائم الى توحيد صفوف الفئات والجماعات السياسية الكوردية ونبذه لكل عوامل الفرقة والانقسام بين ابناء شعبه الواحد مؤمنا ايمانا راسخا بأن مظاهر الاختلاف والشقاق والنفاق هي من الاسباب الرئيسية التي تقف أمام تقدم الشعب الكوردي وتأمين حقوقه وتقرير مصيره . 
وإذا أردنا أن نحصي مجمل الاحداث والذكريات والمواقف والمبادرات المشهودة التي حفلت بها سيرة داود بگ ، فإننا سنحتاج حتما الى دراسة طويلة مستفيضة تحتاج الى المزيد من الجهد والوقت ، ولكنه لابأس هنا أن نشير الى بعضها في هذا المجال لنغني به عرضنا الموجز عن سيرة هذا الامير الشهم ، فنشير أولا الى وقفته الوطنية والقومية الباسلة (( مع أخوته )) من نضالات الشيخ محمود الحفيد – ملك كوردستان ومساندتهم ودعمهم له بشكل خاص أثناء انتفاضته الاخيرة التي اندلعت أواخر عام 1930 .
فقد شارك داود بگ بصحبة شقيقه الاكبر كريم بگ رئيس الجاف وابن أخيه محمد أمين بگ بن كريم بگ (( مينه جاف الشاعر )) مع العشرات من مقاتلي قبيلتهم في معركة ئاوباريك البطولية جنبا الى جنب الشيخ الحفيد وبعض الذين قدموا معه من مرافقيه ومضيفيه من أهل قرية ئاوباريك وعلى رأسهم الشيخ مجيد الطالباني صاحب تلك القرية الواقعة في منطقة گل.
ففي يوم 5 نيسان 1931 إندلعت تلك المعركة التاريخية بين الثوار المذكورين وقوة حكومية كبيرة مؤلفة من الجنود والشرطة والمرتزقة مجهزة بمختلف أنواع الاسلحة والاعتدة ومدعومة جوا بالطائرات الحربية البريطانية التي بدأت بقصف القرية بلا توقف . 

ورغم تفوق العدو في العدد والعدة الى حد كبير وامتلاكهم لعنصر المباغتة ، فإن الثوار أفلحوا في مساء ذلك اليوم من كسر طوق العدو والافلات من المكيدة التي دبرت ضدهم بإحكام مخلين جرحاهم وشهدائهم وذلك بعد معركة شرسة استمرت عدة ساعات حافظوا خلالها على مواقعهم وكبدوا العدو عددالا كبيرا من القتلى والجرحى وأسقطوا واحدة من طائراته الحربية ،
وبهذا سجل الثوار ملحمة بطولية رائعة بشجاعتهم واقدامهم ودماء شهدائهم وجرحاهم ، وننوه هنا بالشجاعة الفائقة التى أبداها داود بگ (( شأنه شأن شقيقه كريم بگ ونجله محمد أمين بگ )) في معركة ئاو باريك وبرزهخلالها بالشكل الذي أثار اعجاب الشيخ الحفيد وثنائه الكبير فمدحه بعبارته الحماسية الشهيرة : إن داود أسد .. أسد .. لما لا تذكرون ؟! . كما تميز داود بگ بكونه اكثر نواب لواء كركوك حضورا في المجلس النيابي العراقي (البرلمان في العهد الملكي ) اذ تمتع بعضويته فيه طيلة 9 دورات انتخابية كاملة خلال عقدي الأربعينات والخمسينات من القرن الماضي . هذا اضافة الى نشاطاته النضالية في صفوف حزب هيوا (939 _1945) الى جانب غيره من اعضاء الحزب المذكور في منطقة گه رميان وبضمنهم شقيقه كريم بگ وعدد من بگزادة الجاف . وقد استضاف داود بگ في داره ب( كلار) احد اجتماعات ( هبوا ) صيف عام 1944 كرس لانهاء الخلافات و الصراعات الداخلية في صفوفه ، فتمخض عن نتائج ايجابية . 
أما على صعيد حياته النيابية فإن داود بگ عرف بكونه نائبا غيورا جسورا كرس جل طاقاته من أجل نصرة الحق والدفاع عن مصالح ومطالب شعبه الكوردي ، فنشير هنا الى وقفته الشجاعة مع نخبة من النواب الكورد للدفاع عن الضباط الكورد الاربعة الشهداء (( عزت ، خوشناو ، خير الله ، قدسي )) والذين نفذ فيهم حكم الاعدام ظلما وجورا يوم 19/6/1947 .
وعرف عنه أيضا بتقديره لرجال العلم والفكر والدين الذين حرص على الاستماع الى آرائهم ومقترحاتهم وطلباتهم ومن ثم عرضها في أروقة مجلس النواب العراقي وخصوصا المتعلقة منها بشؤون المنطقة ، فقد فقد دأب داود بگ التردد الى هؤلاء ومخطبتهم بقوله : أكتبوا ما تريدون .. وأنا مستعد لإيصال صوتكم الى المجلس ..!
ومن الجدير ذكره أيضا أن داود بگ وعدد من زملائه النواب قدموا مقترحا الى الحكومة طالبين منها إقرار نوع من الاستقلال وتقرير المصير للكورد وذلك في اعقاب اعلان الإتحاد الهاشمي بين العراق والاردن .
كذلك شهدت قصبة كلار بفضله جملة من الخدمات والإنجازات الحضرية والمدنية والعمرانية كالمستوصف ومكتب البريد والبرق والهاتف ومدارس ... الخ .
وعلى أثر قيام ثورة 14 تموز 1958وتفشي الفوضى والاظطرابات في البلاد وتزايد نفوذ الحزب الشيوعي في الحكم ، قرر داود بگ مغادرة العراق مؤقتا لحين تحسين الأوضاع ، فتوجه مع أسرته عام 1959 الى ايران حيث حظي بالحفاوة والتقدير من لدن الشاه واستقر في البداية في مدينة كرمانشاه قريبا من مناطق قبيلته القاطنة في إيران .
وأثناء تواجده في إيران إندلعت ثورة أيلول المجيدة في كوردستان العراق (( عام 1961 )) والتي إندلعت شرارتها الأولى في قصبة دربن ديخان الواقعة ضمن مناطق قبيلة الجاف في العراق ، وقد سعى داود بگ للإطلاع على أخبار الثورة في موطنه كوردستان العراق ومعرفة مستجداتها ودعمها ومساندتها حسب الامكان .
وفي تلك الاثناء أرسل اليه البارزاني الخالد رسالة خطية مطالبا اياه فيها بالإتصال بشاه إيران بهدف مساعدة الحركة االكوردية وتأمين الدعم الإيراني لها ، وعرض داود بگ الموضوع على الشاه في إحدى لقاءاتهما عارضا عليه دعم الثورة الكوردية بزعامة البارزاني ، فأجابه الشاه بعدم رغبته في ذلك بدعوى موالاة البارزاني للشيوعية ، فطمأنه داود بگ بأن الملا مصطفى صاحب مبادئ قومية ووجهات نظر سياسية خاصة به وبعيدة تماما عن أي ميول شيوعية !.
وكان لهذا اللقاء وغيره أثر طيب في الموضوع ، وشهدت الفترة اللاحقة تنامي التعاون والتنسيق بين الحكومة الإيرانية والحركة الكوردية التي بدأت تفرض سيطرتها على معظم مناطق كوردستان العراق .
وبعدما انشقت جماعة كبيرة من قياديي الحركة الكوردية عن البارزاني عام 1964 ولجأوا الى إيران مضطرين وبدأو هناك بتنظيم قواتهم وصفوفهم ، إرتأى هؤلاء إيجاد شخصية معروفة لحركتهم لينافسوا بها البارزاني ، فوقع إختيارهم على داود بگ ورأوا فيه الشخص المناسب لذلك الدور .
وهكذا زار القياديون المنشقون السادة : إبراهيم أحمد وحلمي علي شريف وعمر مصطفى وغيرهم ، داود بگ الجاف وعرضوا عليه الموضوع وتناقشوا معه طويلا بصدد مطلبهم غير إنه لم يقتنع بمقترحاتهم ووجهات نظرهم ، بل سعى الى تنبيههم بحساسية ومخاطر تلك المرحلة بالنضال القومي الكوردي وحثهم على الإتفاق مع قيادة الثورة وتجاوز السلبيات والثغرات وتأجيل الإختلافات الفكرية والعقائدية الى وقت آخر . 
وأخيرا انتقل داود بگ بسبب المرض من كرمانشاه الى طهران بقصد مواصلة العلاج هناك ،غير أن العلاج لم يجد نفعا ، فانتقل الى جوار ربه الكريم عام 1966 ونقل جثمانه ، بناء على وصيته ، الى مهده الأصيل فدفن خلال تشييع رسمي وجماهيري مهيب في مقبرة العائلة (( مقبرة سيد خليل )) الى جوار جده الأكبر محمد پاشا الجاف وغيره من بگزادة الجاف . وانجب داوود بيك الجاف تسعة أبناء وأربعة بنات  

(((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((((

                                        

        

 که فه رمووتان ده وله تی کوردی حه کایه ت و هۆنراوه ی نێوو کتێبه کانه زور گه رایین و ته لاشمان کرد  نه ماندۆزییه وه به ڵام ئه مرۆ که دووپاتت کرده و ده ڵێیت که

 له مه حاڵ مه حاڵتره هه ستی میلیونه ها هاوو نه ته وه ی  کورد جارێکی تر له  له گشت به شه کانی کوردوستان به و قسانه بریندار ده بێت و مافی چاره نووسینمان له کوێ ده مینێت سە رۆک  

_____________________________________________________________ 

                                                    مام جه‌لال تاڵه‌بانی


ناسراو به‌ مام جه‌لال، له‌ 6ى نیسان دواى هه‌ڵبژاردنى له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ى نیشتمانیى عێراقه‌وه‌ له‌ 2005 پۆستى سه‌رۆك كۆمارى عێراقى پێدرا، به‌وه‌ش بوو به‌ ‌یه‌كه‌م سه‌رۆكى كوردى له‌ مێژووى سیاسى عێراقدا كه‌ پۆستى سه‌رۆكى وڵاتى له‌ئه‌ستۆ گرت، هه‌روه‌ها یه‌كه‌م سه‌رۆك كۆمارى هه‌ڵبژێردراوه‌ له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌رانى عێراق له‌وه‌ته‌ى مێژووى دروستبوونى عێراقه‌وه‌ له‌ بیسته‌كانى سه‌ده‌ى رابردوه‌وه‌.
مام جه‌لال كوڕ‌ى شێخ حیسامه‌دین كوڕ‌ى شێخ نورى كوڕ‌ى شێخ غه‌فوور. هاوینى ساڵى 1933 له‌ گوندى (كه‌لكان) ى قه‌تپاڵى چیاى كۆسره‌ت له‌ دایكبووه‌، كه‌ ده‌ڕ‌وانێته‌ ده‌ریاچه‌ى دوكان.
چه‌ند ساڵێك ته‌مه‌نى منداڵى له‌و گونده‌ به‌سه‌ر بردووه‌و دواتر باوكى بووه‌ به‌ر ێبه‌رى ته‌كیه‌ى تاڵه‌بانى له‌ كۆیه‌. له‌وێ چۆته‌ قوتابخانه‌ى سه‌ره‌تایى و به‌ سه‌ركه‌وتوویى خوێندنى ته‌واو كردووه‌، خوێندكارێكى زیره‌ك لێهاتوو بووه‌، هه‌ر له‌ ته‌مه‌نى منداڵییه‌وه‌ نیشانه‌كانى سه‌ركردایه‌تى به‌ جۆرێ‌ لێده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ پێش هاوڕ‌ێكانى ده‌كه‌وت بۆ كۆڕ‌ى پرسه‌ و ئه‌و بۆنانه‌ى له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ڕ‌ێوه‌ ده‌چوون، به‌یانیان له‌ كاتى ریزبوونى قوتابیاندا، مامۆستاكان پێش هه‌مووان ئه‌ویان هه‌ڵده‌بژارد بۆ خوێندنه‌وه‌ى شیعرى نیشتمانیى و نه‌ته‌وه‌یى.
ساڵى 1945: ئاهه‌نگێكى میللى له‌ كۆیه‌ بۆ نه‌ورۆز سازكرا، تاڵه‌بانى كه‌ له‌ ته‌مه‌نى سیانزه‌ ساڵیدا بوو به‌شدارى تێدا كرد و وته‌ى حه‌ماسئامێزى خوێنده‌وه‌، بووه‌ مایه‌ى سه‌رسۆڕ‌مانى مامۆستا و به‌شداربووان.
له‌ ساڵى 1946 دا له‌گه‌‌ڵ چه‌ند هاوڕ‌ێیه‌كى خوێندكار و به‌ئامۆژگارى یه‌كێك له‌ مامۆستاكانى كۆمه‌ڵه‌یه‌كى فێركارى نهێنى دامه‌زراندبه‌ ناوى (كۆمه‌ڵه‌ى پێشخستنى خوێندنه‌وه‌) (K.P.X) و مام جه‌لال به‌ سكرتێرى هه‌ڵبژاردرا، ئامانجێكى كۆمه‌ڵه‌كه‌ هاندانى خوێندكاران بوو بۆ خوێندنه‌وه‌ى ده‌ره‌كى.
له‌ هه‌مان ساڵدا و دواى دامه‌زراندنى پارتى دیموكراتى كورد له‌16ی ئابى 1946 كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌رى به‌رنامه‌ى پارتى و له‌ چوارچێوه‌ى رێكخستنه‌كانیدا كه‌وته‌ چالاكى خوێندكارانه‌.
دواى چوونه‌ ناو كارى سیاسییه‌وه‌، رۆژنامه‌ى (رزگارى) كه‌ پارتى دیموكراتى كورد به‌ نهێنى ده‌ریده‌كرد، كورته‌ وتارى له‌ژێر نازناوى (ئاگر) دا بۆ بڵاو ده‌كرده‌وه‌.
ساڵى 1947 بوو به‌ ئه‌ندام له‌ پارتى دیموكراتى كورد و چالاك و لێهاتوو بوو له‌و ئه‌رك و فه‌رمانه‌ حزبیانه‌ى پێی ده‌سپێردران.
ساڵى 1948 خوێندنى سه‌ره‌تایى ته‌واو كرد و له‌ ناوه‌ندى كۆیه‌ بوو به‌ خوێندكار، ئه‌و ساڵه‌ به‌ ساڵى (وه‌سبه‌) (راپه‌ڕ‌ین) ناسرابوو، كه‌ گه‌لى عیراق توانى په‌یماننامه‌ى (پۆرتسماوس)هه‌ڵبووه‌شێنێته‌وه‌و حكومه‌تى ساڵح جه‌بر بڕ‌وخێنێ و حكومه‌تى محه‌مه‌د سه‌در دابمه‌زرێنێو له‌و كه‌ش و هه‌وا ئازادیه‌دا كه‌ له‌ سایه‌ى ئه‌م (راپه‌ڕ‌ینه‌) هاته‌ كایه‌وه‌، هه‌ڵبژاردنێكى گشتى خوێ،دكاران ئه‌نجامدرا بۆ هه‌ڵبژادنى نوێنه‌رانى كۆنگره‌ى گشتى.
ئه‌وه‌ بوو جه‌لال تاڵه‌بانى به‌ نوێنه‌رى خوێندكارانى كۆیه‌ هه‌ڵبژێردرا و به‌شدارى له‌ یه‌كه‌مین كۆنگره‌ى خوێندكارانى عیراقدا كرد كه‌ له‌ نیسانى 1948 له‌ گۆڕ‌ه‌پانى (السباع) ى شارى به‌غداد به‌سترا. له‌م كۆنگره‌یه‌دا بۆ یه‌كه‌مین جار گوێى له‌ شاعیرى مه‌زن (محه‌مه‌د مه‌هدى جه‌واهیرى) بوو، كه‌ شیعره‌ به‌ ناوبانگه‌كه‌ى (رۆژى شه‌هید) ى خوێنده‌وه‌، كه‌ بۆ جه‌ع فه‌رى براى و بۆ شه‌هیدانى وه‌سبه‌ وتبووى. ئه‌و ساتانه‌ له‌ ژیانى تاڵه‌بانیدا مێژوویى بوون و واى كرد ببێته‌ یه‌كێك له‌ مریده‌كانى شیعرى ئه‌و و دواتریش بوو به‌ ئازیزترین دۆستى و ئه‌و دۆستایه‌تیه‌ تا دوا ساته‌كانى ژیانى شاعیر به‌رده‌وام بوو.
ساڵى 1949 و له‌ سایه‌ى حوكمى عور فى و تۆقاندن كه‌ كوردستان و عیراقى گرته‌وه‌، تاڵه‌بانى له‌ حزبدا سه‌ركه‌وت و بووه‌ ئه‌ندامى لیژنه‌ى ناوچه‌ى كۆیه‌.
له‌ شوباتى 1951 دا و له‌ كۆنگره‌ى دووه‌مى پارتى دیموكراتى كورد، به‌ ئه‌ندامى لیژنه‌ى ناوه‌ندى هه‌ڵبژێردرا، به‌ڵام له‌به‌ر پاراستنى ریزه‌كانى پارتى پله‌كه‌ى خۆى به‌ هه‌ڤاڵێكى خۆى به‌خشى كه‌ دواى ده‌رچوونى له‌ زیندانى به‌شدارى له‌ كۆنگره‌دا كردبوو.
له‌ ساڵى 1951 دا له‌گه‌‌ڵ چه‌ند هه‌ڤاڵێكدا گیراو بۆ شارى موسڵ دوور خرایه‌وه‌، له‌وێش له‌ خه‌باتى سیاسیدا به‌رده‌وام بوو و دواتر چووه‌ كه‌ركوك بۆ ته‌واوكردنى خوێندن و سه‌ر له‌نوێ دامه‌زراندنه‌وه‌ى رێكخستنه‌كانى حزب و بووه‌ به‌رپرسى رێكخستنه‌كانى كه‌ركوك. له‌ هه‌مان ساڵیشدا ئه‌ركى چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ى بڵاوكراوه‌كانى به‌ شێوه‌یه‌كى نهێنى گرته‌ ئه‌ستۆ تا ئه‌و رۆژه‌ى گیرایه‌وه‌.
ساڵى 1952 چووه‌ كۆلیژى ماف (حقوق) له‌ به‌غداد كه‌ ئه‌و ده‌مه‌ رێكخستنه‌كانى پارتى دیموكراتى كورد په‌رته‌وازه‌ بوو، به‌ڵام مام جه‌لال توانیى رێكخستنه‌كانى حزب تۆكمه‌ بكاته‌وه‌.
له‌ كانوونى دووه‌مى 1953 دا به‌شداریى كۆنگره‌ى سێیه‌مى پارتى دیموكراتى كوردستانى كرد و به‌ ئه‌ندامى كۆمیته‌ى ناوه‌ندى هه‌ڵبژێردرا و له‌ مانگى شوباتدا سه‌رپه‌رشتى یه‌كه‌مین كۆنگره‌ى یه‌كێتى قوتابیانى كوردستانى كرد و له‌ كۆنگره‌یه‌دا به‌ سكرتێرى گشتى قوتابیانى كوردستان هه‌ڵبژێردرا و له‌ هه‌مان ساڵیشدا یه‌كێك بوو له‌ دامه‌زرێنه‌رانى (یه‌كێتیى لاوانى دیموكراتى كوردستان)، هه‌ر له‌و كاتانه‌دا نوێنه‌رى پارتى بوو لاى زۆربه‌ى حزبه‌ نهێنێ و ئاشكراكانى عیراقى.
ساڵى 1954 به‌ ئه‌ندامى مه‌كته‌بى سیاسى هه‌ڵبژێردرا.
ساڵى 1955 سه‌ فه‌رى ده‌ره‌وه‌ى عیراقى كرد و له‌ فیستیڤاڵى لاوان و قوتابیانى جیهانى له‌ وارشۆ به‌شدارى كرد و له‌وێوه‌ سه‌ردانى یه‌كێتى شووره‌وى ئه‌وسا و چینى كرد.
ساڵى 1956 له‌به‌ر چاوان ون بوو، كه‌وته‌ خه‌باتى ژێر زه‌مینى و ناچار بوو له‌ پۆلى چواره‌مى ما فدا خوێندن به‌جێبهێڵێت.
ساڵى 1957 سه‌ فه‌رى سوریا و مۆسكۆى كرد و له‌ فیستیڤاڵى لاوان و قوتابیانى مۆسكۆ به‌شدارى كرد و هاتنى بۆ سوریا به‌ فرسه‌ت زانى بۆ په‌یوه‌ندى به‌ كورده‌كانى ئه‌وێوه‌ و په‌یوه‌ندیه‌كى سیاسى دروستبوو. له‌ هه‌مان ساڵیشدا گه‌ڕ‌ایه‌وه‌ عیراق و به‌شدارى له‌ كاره‌كانى مه‌كته‌بى سیاسى پارتى دیموكراتى كوردستانى یه‌كگرتوو كرد و بوو به‌ به‌رپرسى رۆژنامه‌ى (خه‌باتى كوردستان) كه‌ له‌ سلێمانى به‌ نهێنى ده‌ریان ده‌كرد.
له‌ یه‌كه‌مین رۆژى سه‌ركه‌وتنى شۆڕ‌شى 14 / ى گه‌لاوێژى ساڵى 1958، سه‌رپه‌رشتى رێكخستنى خۆپێشاندانى جه‌ماوه‌رى سلێمانى كرد و به‌ هاوكارى هه‌ڤاڵانى حزب له‌ نێو شاردا، پاشان چووه‌ به‌غداد و به‌شداریى له‌ كاروبارى مه‌كته‌بى سیاسى و ده‌ركردنى گۆڤارى (رزگارى) (التحریر) دا كرد، هه‌روه‌ها ئه‌ركى ئه‌و خه‌باته‌ى له‌ ئه‌ستۆ گرت كه‌ له‌ نێو ریزه‌كانى حزبدا فراوان ده‌بوو، وه‌ك پێویستییه‌كى بوونى حزبێكى پێشڕ‌ه‌وى كوردستانى و رێكخراوه‌ پێشه‌ییه‌كان به‌رهه‌ڵستكارى كردنى ئه‌و هه‌وڵانه‌ى كه‌ ده‌یانویست پارتى دیموكراتى كوردستان بكه‌نه‌ پاشكۆى حزبێكى عیراقى.
ساڵى 1959 جارێكى تر به‌ ئه‌ندامى كۆمیته‌ى ناوه‌ندى پارتى دیموكراتى كوردستان و مه‌كته‌بى سیاسى هه‌ڵبژێردرا و له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌ فسه‌رى یه‌ده‌كى كه‌تیبه‌ى چواره‌مى تانك بوو، هه‌روه‌ها به‌شدارى له‌ ده‌ركردنى رۆژنامه‌ى (خه‌بات) دا ده‌كرد كه‌ به‌ زمانى عه‌ره‌بى ده‌رده‌چوو، وه‌ به‌ ناوى (پیرۆت) ه‌وه‌ وتارى تێدا بڵاوده‌كرده‌وه‌.
ساڵى 1960 به‌رپرسى لقى سلێمانى و ئه‌ندامى مه‌كته‌بى سیاسى بوو كه‌ خولێكى هۆشیارى بۆ كادێره‌كان كرده‌وه‌.
ساڵى 1961 بووه‌ سه‌رنووسه‌رى رۆژنامه‌ى (كوردستان) و دواى داخستنى رۆژنامه‌ى خه‌بات دووچارى راوونان بوو له‌ به‌غداد، به‌ڵام له‌ شه‌وى نه‌ورۆزى هه‌مان ساڵدا وتارێكى دژى دیكتاتۆریه‌ت خوێنده‌وه‌و به‌رگرى له‌ بارزانى خوالێخۆشبوو كرد كه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ قاسم كۆمه‌ڵێك تاوانى دابۆوه‌ پاڵ له‌ ئه‌نجامى ئه‌وه‌دا فه‌رمانى گرتنى ده‌رچوو و به‌ نهێنى گه‌ڕ‌ایه‌وه‌ سلێمانى و خۆى شارده‌وه‌ و به‌شدارى له‌ رێكخستنى مانگرتنى گشتیدا كرد كه‌ له‌ شه‌شه‌ى ئه‌یلوولدا كرا.
له‌ ئه‌یلولى 1961 دا كه‌ شۆڕ‌ش هه‌ڵگیرسا، به‌رپرسى ناوچه‌ى سلێمانى بوو، یه‌كه‌مین بنكه‌ى شۆڕ‌شى له‌ چه‌مى رێزان كرده‌وه‌ و سه‌رپه‌رشتى كرد و فه‌رمانده‌یى هێزى پێشمه‌رگه‌ى لیواى سلێمانى
كرد تا واى لێهات زۆر فراوان بوو و بووه‌ هێزێكى گه‌وره‌، ئه‌وه‌ بوو كرا به‌ لێپرسراوى هێزى پێشمه‌رگه‌ى كوردستان.
له‌ نه‌ورۆزى 1962 دا، سه‌ركردایه‌تى ئه‌و هێڕ‌شه‌ به‌ر فراوانه‌ى كرد بۆ سه‌ر ناوچه‌ى شارباژێڕ‌ و له‌ ماوه‌ى چه‌ند رۆژێكدا ده‌ست به‌سه‌ر هه‌موو بنكه‌ى پۆلیسى ناحیه‌ى بناوه‌سووته‌ و چوارتادا گیرا و هێزه‌كانى به‌ره‌و‌ قه‌زاى پێنجوێن برد و ته‌واو ناوچه‌كه‌یان ئازاد كرد. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ردوو ناوچه‌ى شارباژێڕ‌ و پێنجوین بوونه‌ دوو ناوه‌ندى شۆڕ‌ش و سه‌ركردایه‌تى. له‌ 1962 1963 زۆربه‌ى ناوچه‌كانى قه‌ره‌داغ و قه‌ڵاسێوكه‌ و گه‌رمیان و سه‌نگاو ئازاد كران. ئه‌و ده‌مه‌ مام جه‌لال فه‌رمانده‌ى هێزى رزگارى بوو، له‌ هه‌مان كاتیشدا سه‌رپه‌رشتى دامه‌زراندنى ناوه‌نده‌كانى به‌مۆ و هه‌ڵه‌بجه‌ و ته‌وێڵه‌ و بیاره‌ى ده‌كرد.
ساڵێ 1963 و دواى كوده‌تا ره‌شه‌كه‌ى شوبات، مام جه‌لال به‌ سه‌رۆكى وه‌ فدى كوردى ده‌ستنیشان كرا بۆ گفتوگۆ له‌گه‌‌ڵ حكومه‌تى تازه‌دا كه‌ له‌ سه‌رتادا ره‌زامه‌ندیان له‌سه‌ر گفتوگۆ و چاره‌سه‌رى ئاشتیانه‌ى كێشه‌ى ره‌واى كورد نیشاندا، هه‌روه‌ها سه‌ردانى كۆمارى میسرى و جه‌زائیرى كرد و چاوى به‌ عه‌بدولناسر و بن بێلا كه‌وت و له‌ هه‌مان ساڵیشدا سه‌ردانى ئه‌وروپاى كرد و نوێنه‌رایه‌تى شۆڕ‌شى كوردستانى كرد و سه‌ركه‌وتوو بوو بۆ ناساندنى كێشه‌ى كورد و ئاشكرا كردنى بارودۆخى كوردستان و كۆكردنه‌وه‌ى یارمه‌تى و هاوكارى بۆ شۆڕ‌ش له‌ وڵاتانى فه‌ره‌نسا، ئه‌ڵمانیا، روسیا، چیكسلۆ فاكیا و نه‌مسا.
ساڵى 1967 به‌شدارى له‌ كۆڕ‌ى (ئیشتراكیه‌كانى عه‌ره‌ب) كرد له‌ جه‌زائیر و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى زۆر به‌ پێزى ده‌رباره‌ى كێشه‌ى كورد و شه‌رعیه‌تى بزووتنه‌وه‌ى رزگاریخوازى گه‌لى كورد و دۆستایه‌تى نێوان كورد و عه‌ره‌ب پێشكه‌شكرد.
ساڵى 1970 رۆڵى كاریگه‌رى خۆى بینى له‌ یه‌كگرتنه‌وه‌ى هه‌ردوو باڵى پارتى دیموكراتى كوردستان كه‌ پێشتر ببوونه‌ دوو باڵ و ناكۆكیه‌كى تاڵ و خوێناوى له‌ نێوانیاندا هه‌بوو.
ساڵى 1972 سه‌ فه‌رى ده‌ره‌وه‌ى عیراقى كرد و ماوه‌یه‌ك له‌ لوبنان و میسر و سوریا مایه‌وه‌ و دواى رووخاندنى شۆڕ‌شى كورد كه‌ له‌ ئه‌نجامى رێكه‌وتننامه‌ى نێوان سه‌دام و شاى ئێران له‌ ئادارى 1975 له‌ جه‌زائیر ئیمزا كرا، تاڵه‌بانى هه‌ر له‌و ناوچانه‌دا مایه‌وه‌.
له‌ 01 / 06 / 1975 له‌ دیمه‌شق له‌گه‌‌ڵ ده‌سته‌یه‌ك له‌ هه‌ڤاڵانیدا یه‌كێتیى نیشتمانیى كوردستانیى دامه‌زراند و نه‌خشه‌ى بۆ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ى شۆڕ‌شى نوێ دانا كه‌ له‌ 01 / ى حوزه‌یرانى 1976 راگه‌یه‌نرا و بووه‌ سكرتێرى گشتى یه‌كێتیى.
له‌ ساڵانى دوای دامه‌زراندنى یه‌كێتى له‌سه‌ر چالاكى سیاسى و سه‌ركردایه‌تى حزب و شۆڕ‌ش به‌رده‌وام بوو له‌گه‌‌ڵ هه‌ڤاڵه‌كانى له‌ چیا و ئه‌شكه‌وته‌كانى كوردستاندا ده‌ژیا.
له‌ 06 / نیسانى 2005، مام جه‌لال 227 ده‌نگى له‌ كۆى 248 ده‌نگى ئه‌ندامانى كۆمه‌ڵه‌ى نیشتمانى عیراقى به‌ ده‌ستهێنا و به‌ هه‌ڵبژاردنێكى راسته‌وخۆ به‌ یه‌كه‌مین سه‌رۆكى هه‌ڵبژێراوى عیراق هه‌ڵبژێردرا.
سه‌رچاوه‌: پوك سه‌نته‌ر

 _____________________________________________________________________ 

                               

                                                                        زێوه‌ر               

ناوی‌ عه‌بدوڵا كوڕی‌ محه‌مه‌د ئه‌فه‌ندییه‌، ساڵی‌ 1875 له‌شاری‌ سلێمانی‌ له‌دایك بووه‌، پاش خوێندنی‌ سه‌ره‌تایی‌ بووه‌ به‌فه‌قێ‌ و ماوه‌ی‌ پانزه‌ ساڵ هه‌موو زانسته‌ ئایینه‌كانی‌ خوێندووه‌، پاشان چۆته‌ ئه‌سته‌مبوڵ و ماوه‌یه‌ك له‌وێ‌ ماوه‌ته‌وه‌، بۆ دوا جار گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سلێمانی‌ و له‌ قوتابخانه‌ی‌ روشدیه‌ی‌ عه‌سكه‌ری‌ وانه‌ی‌زمانی‌ توركی‌ وتووه‌ته‌وه‌، كه‌سێكی‌ نیشتمانپه‌روه‌ر بووه‌و له‌هه‌موو رووداوه‌ سیاسیه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ڵوێستێكی‌ جوامێرانه‌ی‌ هه‌بووه‌، ماوه‌یه‌ك بۆ نه‌هێشتنی‌ نه‌خوێنده‌واری‌ مامۆستای‌ قوتابخانه‌ی‌ زانستی‌ بووه‌ كه‌تایبه‌ت بووه‌ به‌و كه‌سانه‌ی‌ له‌سه‌رده‌می‌ مناڵیدا فرسه‌تی‌ په‌روه‌رده‌و خوێندنیان نه‌بووه‌، پیاوێكی‌ ئیماندارو دڵسۆز بووه‌ بۆ گه‌ل و هۆزه‌كه‌ی‌، چه‌ندین دیوانی‌ شیعری‌ به‌چاپ گه‌یاندووه‌، له‌وانه‌ (ده‌سته‌ گوڵی‌ لاوان) 1937 و (گه‌نجینه‌ی‌ مه‌ردان) و (خێری‌ ناو مزگه‌وت). ئه‌م شاعیره‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ كورد رۆژی‌ 10/ 11/ 1948 كۆچی‌ دوایی‌ كردووه‌.

                                         

شاعیری کورد مامۆستا به‌ختیار زێوه‌ر
 
چه‌ند شیرینه‌ لام 
چه‌ند شیرینه‌ لام دار و به‌ردی وه‌ته‌نم
به‌ فیدای ئه‌که‌م سه‌ر و گیان و به‌ده‌نم

          ________________________________________________________________________________________ 

                                                       

                                                                 هێمن موكریانی 

                     

مامۆستا هێمن-ی شاعری ناوداری كورد ناوی ته‌واوی محه‌ممه‌دئه‌مین، كوڕی سه‌ید حه‌سه‌نی شێخه‌لیسلامی موكرییه، دایكی ناوی زه‌ینه‌ب، كچی شێخی بورهانه‌. 
هێمن له شه‌وی 4 له‌سه‌ر 5 ی مانگی مه‌یی ساڵی 1921 له‌ گوندی لاچین-‌ی نزیك شاری مه‌هاباد له‌دایكبووه‌. 
هه‌ر به‌ منداڵی ده‌خرێته‌ به‌ر خوێندن‌و چه‌ند ساڵ له‌ قوتابخانه‌ی سه‌عاده‌ت له‌ شاری مه‌هاباد ده‌خوێنێت. پاشان باوكی له‌ قوتابخانه‌ ده‌ریده‌هێنێت‌و ده‌ینێرێت بۆ خانه‌قای شێخی بورهان، به ‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ دواڕۆژدا ببێته‌ مه‌لاو جێی مه‌لا جامی، باپیره‌ گه‌وره‌ی، بگرێته‌وه. 
چوار ساڵ له‌ خانه‌قا ده‌خوێنێت، له‌وێ چاو و گوێی ده‌كرێته‌وه‌. له‌گه‌ڵ زۆر كه‌س ده‌بێته‌ دۆست‌و ئاشناو گه‌لێك كه‌سی ڕووناكبیرو تێكۆشه‌رو شاعیر ده‌ناسێت‌و به‌ دیداریان شاد ده‌بێت. 
پاشان باوكی ده‌ینێرێت بۆ گوندی كولیجه‌و له‌وێ لای مامۆستا مه‌لا ئه‌حمه‌دی فه‌وزی درێژه‌ به خوێندن ده‌دات. ساڵ و نیوێكیش لای فه‌وزی ده‌خوێنێت‌و له‌وه‌وه‌ شاره‌زایی له‌ زمان‌و ئه‌ده‌بی كوردیدا په‌یدا ده‌كات‌و هه‌ستی شاعیریی چه‌كه‌ره‌ ده‌كات. فه‌وزی خۆشه‌ویستیی نیشتمان‌و نه‌ته‌وه‌ له‌ ناخیدا ده‌چێنێت. 
ساڵی 1938 كه‌ ته‌مه‌نی ده‌گاته 17 ساڵی ده‌ست له‌ خوێندن هه‌ڵده‌گرێت‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ گوندی شیلاناوێ. به‌ ڕۆژ له‌گه‌ڵ باوكیدا به‌ كشتوكاڵ و شه‌وانیش خۆ به‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێب و گۆڤار و ڕۆژنامه‌ی فارسییه‌وه‌ خه‌ریك ده‌كات. 
ورده‌ورده‌ هاتوچۆی مه‌هاباد ده‌كات‌و له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵه‌ لاوێكی هوشیارو ئازادیخواز ده‌بێته‌ هاوڕێ. ئه‌و لاوانه‌ كتێب‌و گۆڤارو ڕۆژنامه‌ی كوردییان گیرده‌كه‌وێت‌و بۆ خوێندنه‌وه‌ ده‌یانده‌ن به‌ هێمن-یش. 
ساڵی 1941 له‌پاڵ كشتوكاڵ و ئاژه‌ڵدارییدا ده‌ست به‌ شیعرنووسین ده‌كات‌و هێدی هێدی شیعره‌كانی له‌ ده‌فته‌رێكدا ده‌نووسێته‌وه‌. به‌ڵام باوكی پێی خۆش نابێت كه‌ كوڕه‌كه‌ی به‌ شیعر نووسینه‌وه‌ خه‌ریكبێت‌و ببێته‌ شاعیر، بۆیه‌ كاتێك ده‌فته‌ری شیعره‌كانی هێمن-ی ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست، ده‌موده‌ست ده‌یسوتێنێت‌و لێی زویر ده‌بێت‌و سه‌رزه‌نشتی ده‌كات. 
ڕۆژی پێنج شه‌ممه، 24/8/1941 له‌ كێڵگه‌كه‌ی خۆیان ده‌بێت له‌پڕێكدا دوو فڕۆكه‌ په‌یدا ده‌بن‌و به‌یاننامه‌ فڕێده‌ده‌نه‌ خوارێ. كاتێك هێمن دانه‌یه‌كی له‌و به‌یاننامه‌یه‌ ده‌ستده‌كه‌وێت‌و ده‌یخوێنێته‌وه‌، ده‌بینێت به‌ زمانی كوردی نووسراوه‌. ئیدی له‌خۆشییاندا شاگه‌شكه‌ ده‌بێت. له‌ ناوه‌رۆكی به‌یاننامه‌كه‌وه‌ ئه‌وه‌ی بۆ ڕوونده‌بێته‌وه‌ كه‌ فڕۆكه‌كان هی ده‌وڵه‌تی سۆڤییه‌ت بوون‌و مه‌به‌ستیشیان له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ خه‌ڵكی كوردستان ڕابگه‌یه‌نن له‌شكری سوور هاتوه‌ته‌ خاكی ئێرانه‌وه‌و وا به‌ره‌و ناوچه‌كانی كوردستان به‌ڕێوه‌یه‌و با خه‌ڵكی كوردستان به‌ هێزی داگیركه‌ریان نه‌زانن‌و وه‌ك هێزێكی ڕزگاركه‌ر پێشوازییان لێبكه‌ن. 
ئیدی یه‌كێتی سۆڤێت ناوچه‌كانی سه‌رووی ئێران‌و ده‌وڵه‌تی بریتانیاش ناوچه‌كانی خواروو و ناوه‌ڕاستی ئێران ده‌خه‌نه‌ ژێر كۆنترۆڵی خۆیانه‌وه‌. 
ڕۆژی یه‌كشه‌ممه، 1942.08.16 ده‌‌سته‌‌یه‌‌ك له‌ كه‌‌سه‌ ڕووناكبیرو چالاكه‌‌كانی شاری مه‌هاباد كۆمه‌‌ڵه‌‌ی 
' ژ. ك"، (كۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژیانه‌‌وه‌‌ی كوردستان) داده‌‌مه‌‌زرێنن‌و حسێن فروهه‌‌ر به‌ سه‌‌رۆكی كۆمه‌‌ڵه‌ هه‌‌ڵده‌‌بژێرن. 
له‌و ڕۆژانه‌دا هێمن له‌ ته‌ورێز ده‌بێت. كاتێك بۆ مه‌هاباد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، له‌ ڕێگای مامۆستاعه‌بدولڕه‌حمان زه‌بیحی-‌یه‌وه و له‌ ماڵی حسێن فروهه‌ر په‌یوه‌ندیی به‌ كۆمه‌ڵه‌ی ژ. ك. ـه‌وه‌ ده‌كات‌و ناوی نهێنیی "هێمن" بۆخۆی هه‌ڵده‌بژێرێت‌و ژماره‌ی ئه‌ندامێتیشی 55 ده‌بێت. 
له‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئاپریلی 1943دا كه‌ له‌ بناری چیای خواپه‌رست سازده‌درێت، كۆمه‌ڵه‌ی ژ. ك. بڕیارده‌دات كه‌ ئۆرگانی خۆی به‌ ناوی نیشتمان ده‌ربكات. هێمن وه‌ك ئه‌ندامێكی به‌دیسیپلین و وه‌ك شاعیرێكی نیشتمانپه‌روه‌ر له‌ دووه‌م ژماره‌ی گۆڤاری نیشتمان‌ـه‌وه‌ هه‌تاكو دواژماره‌ی به‌ شیعرو وتار به‌شدارییده‌كات. كاتێكیش له‌سه‌ر بنه‌ماكانی كۆمه‌ڵه‌ی ژ. ك. حزبی دیموكراتی كوردستان داده‌‌مه‌زرێنرێت، هێمن له‌ ڕیزه‌كانی ئه‌و حزبه‌دا تێكۆشانی خۆی درێژه‌پێده‌دات. دواتریش له‌ گۆڤار و ڕۆژنامه‌كانی كۆماری كوردستاندا وتارو شیعر ده‌نووسێت‌و ئه‌ركه‌ حزبییه‌كانی خۆیشی ئه‌نجامده‌دات. 
هه‌روه‌ها له‌ بۆنه‌ و كۆبوونه‌وه‌كاندا به‌رده‌وام‌ شیعر ده‌خوێنێته‌وه‌و جۆش‌و خرۆش ده‌خاته‌ ئه‌و بۆنانه‌وه‌. 
هێمن له 1946.11.16دا له‌گه‌ڵ كچی خاڵی خۆی به ناوی ئایشه زه‌ماوه‌ند ده‌كات‌و خێزان پێكدێنێت. به‌رهه‌می ئه‌و هاوسه‌رییه‌ كوڕێك ده‌بێت‌و‌ ناوی ده‌نێن سه‌لاح. 
مانگێك دوای زه‌ماوه‌ندی هێمن، كۆماری كوردستان ده‌ڕوخێت. ‌به‌وه‌ش نائومێدی باڵ به‌سه‌ر خه‌ڵكی كوردستان به‌گشتی و خه‌ڵكی ژێرسایه‌ی كۆمار‌‌دا به‌تایبه‌تی ده‌كێشێت. 
ڕۆژی 1946.12.17 سوپای داگیركه‌ری ئێران ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ شاری مه‌هابادو شارو گونده‌ ئازادكراوه‌كانی دیكه‌و وه‌ك پیشه‌ی هه‌میشه‌یی خۆی ده‌ست به‌ گرتن‌و ڕاونانی تێكۆشه‌ران‌و ڕوناكبیران ده‌كاته‌وه‌. 
هێمن له‌و ده‌مه‌دا خۆ ده‌گه‌یه‌نێته‌ لای خاڵی، شێخ محه‌ممه‌دی كوڕی شێخی بورهان،و له‌ خانه‌قای شێخی بورهان ده‌مێنێته‌وه‌. به‌و جۆره‌ له‌ گرتن‌و زیندان ڕزگاری ده‌بێت. 
له‌ خانه‌قا تووشی نه‌خۆشی گرانه‌تا ده‌بێت‌و دوو مانگ له جێدا ده‌كه‌وێت. دوایی تاڕاده‌یه‌ك باش ده‌بێت‌و ده‌چێته‌وه‌ گونده‌كه‌ی خۆیان‌و له‌نێو خێزان‌و كه‌سوكاریدا ماوه‌یه‌ك ده‌گوزه‌رێنێت. 
ڕۆژی 1947.03.31 له كاتێكدا كه‌ هێمن له‌ ماڵی خۆی خه‌ریكی كتێب خوێندنه‌وه‌ ده‌بێت، هه‌واڵ له‌ گونده‌كه‌یاندا بڵاوده‌بێته‌وه‌ كه‌ قازی محه‌ممه‌دو سه‌دری برای‌و محه‌ممه‌د حسێن-ی ئامۆزای، له‌ مه‌هاباد له‌سێداره‌ دراون. ئه‌و ڕووداوه‌ دڵته‌زێنه‌ كار له ناخی هێمن ده‌كات‌و ناسۆرێكی گه‌وره‌ له‌ دڵیدا دروستده‌كات. سێ ڕۆژ دواتر له1947.04.03دا هێمن له‌گه‌ڵ كه‌سێكی هه‌ژار و تێكۆشه‌ری هاوڕێیدا به‌ره‌و شارۆچكه‌ی قه‌ڵادزێ به‌ڕێده‌كه‌ون. كاتێك هێمن ده‌گاته‌ ناو قه‌ڵادزێ، ده‌موده‌ست پۆلیس ده‌یگرێت. دوو كه‌س به‌بێ ئه‌وه‌ی هێمن بناسن بۆی تێده‌كه‌ون‌و له‌چنگی پۆلیس ڕزگاریده‌كه‌ن. یه‌كێك له‌و دوو كه‌سانه‌ مه‌لایه‌ك ده‌بێت، هێمن ده‌باته‌ لای خۆی‌و ماوه‌یه‌ك وانه‌ی پێده‌ڵێته‌وه‌و لای خۆی ده‌یپارێزێت. 
دوای ماوه‌یه‌ك بارودۆخی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان تاڕاده‌یه‌ك ئارام ده‌بێته‌وه‌. ئیتر هێمن-یش ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆناو كه‌سوكاری خۆی‌و ده‌ست به‌ كشتوكاڵ‌و ‌ئاژه‌ڵداریی ده‌كاته‌وه‌. 
له‌و ده‌مه‌دا حزبی توده‌ی ئێران به‌ ئاشكرا خه‌بات ده‌كات‌و گۆڤارو ڕۆژنامه‌ی جۆراوجۆر بڵاوده‌كاته‌وه‌. هێمن له‌پاڵ ئیشوكاری ڕۆژانه‌یدا به‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و چه‌شنه‌ بڵاوكراوانه‌وه‌ خۆی سه‌رگه‌رم ده‌كات. هاوكات ده‌سته‌ لاوێك به‌ هاوكاری‌و ڕێنوێنیی حزبی توده‌ی ئێران، ورده‌ورده‌ حیزبی دیموكراتی كوردستان زیندووده‌كه‌نه‌وه‌. هێمن‌یش ئه‌وه‌نده‌ی ده‌رفه‌تی ده‌بێت هاوكارو هاوبیری ئه‌و لاوانه‌ ده‌بێت‌و پشتیوانیی خۆی بۆیان دوپات ده‌كاته‌وه‌. 
ڕۆژی 1949.02.04 حه‌مه‌ڕه‌زا شا به‌شداریی له‌ یادی دامه‌زراندنی دانشگای حقوق له‌ تاران ده‌كات. له ناوه‌ختێكدا لاوێك به ناوی ناسر فه‌خرارایی شا ده‌داته‌ به‌ر گوللـه‌‌و برینداری ده‌كات. هاوكات پاسه‌وانه‌كانی شا ده‌ستڕێژ له‌و لاوه‌ ده‌كه‌ن‌و به سه‌ختیی برینداری ده‌كه‌ن‌و پاش چه‌ند سه‌عات ده‌مرێت. هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ به‌ ئاشكرا حزبی توده‌ی ئێران تاوانبار ده‌كرێت‌و شاڵاوی گرتن‌و ڕاونانی ڕابه‌ران‌و ئه‌ندامانی ئه‌و حزبه‌ له سه‌رتاسه‌ری ئێراندا ده‌ستپێده‌كات. 
گرتن و زیندانیكردنی ڕووناكبیران‌و تێكۆشه‌ران كوردستان-یش ده‌گرێته‌وه‌. گه‌لێك كه‌س ده‌گیرێن‌و هه‌ندێكیش دیسان ئاواره‌ ده‌بنه‌وه‌. هێمن وه‌ك سه‌دان مرۆڤی ئازادیخوازی كورد ماوه‌یه‌ك خۆی ده‌شارێته‌وه‌. 
له‌و سه‌روه‌خته‌دا له‌ ئێراندا گرانی داده‌كه‌وێت‌و ژیانی هه‌زاره‌ها خێزان ده‌كه‌وێته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی له‌برسامردن. هێمن به چاوی خۆی زۆر دیمه‌نی تراژیدی‌و دڵته‌زێنی ئه‌و ڕۆژانه ده‌بینێت‌و ناسۆرێكی گه‌وره‌ له‌ دڵیدا دروستده‌كات. خۆی و كه‌سوكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌نده‌ی له‌ توانایاندا ده‌بێت به‌پیر ئه‌و خه‌ڵكه‌ برسییانه‌وه‌ ده‌چن كه‌ ڕوو له‌ گونده‌كه‌یان ده‌كه‌ن؛ فریایان ده‌كه‌ون و تێریان ده‌كه‌ن. 
ساڵی 1951 بزوتنه‌وه‌ی خۆماڵیكردنی نه‌وتی ئێران به‌ ڕابه‌ریی دكتۆر موسه‌دیق په‌ره‌ده‌ستێنێت‌و په‌ل بۆ گشت شار و شارۆچكه‌یه‌كی ئێران ده‌هاوێت. له 1952.07.22دا دكتۆر موسه‌دیق ده‌بێته‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی ئێران‌و خه‌ڵك پشتیوانیی خۆیان له‌ حكومه‌ته‌كه‌ی ده‌رده‌بڕن. به‌وه‌یش جێ به‌ شا و داروده‌سته‌كه‌ی له‌ق ده‌بێت. ورده‌ورده‌ هه‌لومه‌رجێكی تاڕاده‌یه‌ك ئازاد و دیموكرات له‌ ئێراندا جێگیر ده‌بێت. له‌ كوردستانیش هێدی هێدی چالاكیی سیاسی‌و ڕۆشنبیریی ده‌ستپێده‌كاته‌وه‌و لاوان‌و ڕووناكبیرانی كورد به‌ نهێنی‌و نیمچه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ونه‌ كاركردن. هێمن هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕووناكبیرو تێكۆشه‌رانه‌ هاوده‌م‌و هاوبیر ده‌بێت. به‌ڵام ئه‌و له‌وه‌دا له‌گه‌ڵیان ناكۆك ده‌بێت كه‌ ئه‌وان بیر له‌وه‌ ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ به‌ زمانی كوردی گۆڤار و ڕۆژنامه‌و بڵاوكراوه‌ ده‌ربكه‌ن‌و له‌و هه‌لومه‌رجه‌دا به‌ كارێكی گرنگی نازانن. هێمن ڕێنوێنییان ده‌كات‌و هانیانده‌دات هه‌رچی زووه‌ گۆڤارو ڕۆژنامه‌ به‌ زمانی كوردی ده‌ربكه‌ن‌و له‌نێو خه‌ڵكی كوردستاندا بڵاویانبكه‌نه‌وه‌. 
سه‌ره‌نجام ده‌سته‌یه‌ك له‌و لاوه‌ تێكۆشه‌رانه‌ بۆچوونه‌كه‌ی هێمن ده‌سه‌لمێنن‌و بڕیاده‌ده‌ن كه‌ ده‌ست به‌ ده‌ركردنه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌ی كوردستان بكه‌ن. به‌ڵام به‌ر له‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان یه‌كه‌م هه‌نگاو بنێن، ڕۆژی 1953.08.19 كۆمه‌ڵێك ئه‌فسه‌ر به پاڵپشتیی ئه‌مریكا و بریتانیا كوده‌تایه‌ك له‌ دژی حكومه‌تی دوكتۆر موسه‌دیق به‌رپاده‌كه‌ن و جارێكی دیكه‌ حه‌مه‌ڕه‌زا شا بۆسه‌ر حوكم ده‌گێڕنه‌وه‌. به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی حكومه‌تی شا، گرتن‌و ڕاونانی ئازادیخوازان ده‌ستپێده‌كاته‌وه‌. هێمن وه‌ك سه‌دان لاوی تێكۆشه‌ری كورد جارێكی دیكه‌ خۆی ده‌شارێته‌وه‌. پاشان هه‌ر چۆنێك بێت ده‌چێته‌وه‌ نێو ماڵومنداڵی خۆی. به‌ڵام هه‌میشه‌ له‌ژێر چاودیریی پۆلیسدا ده‌بێت‌و گه‌لێك جار ئه‌مسه‌رو ئه‌وسه‌ری پێده‌كه‌ن. هه‌ر له‌و ساڵانه‌دا دوچاری نائومێدی‌و ڕه‌شبینیی ده‌بێت‌و ماوه‌ی چه‌ند ساڵ پێوه‌ی ده‌تلێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش وای لێده‌كات كه‌ هێز و توانای ده‌ربڕین و شیعر نووسینی نه‌مێنێت‌و ژیانێكی گۆشه‌گیرانه‌ بۆخۆی هه‌ڵبژێرێت. 
ساڵانی 1967-1968 بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان پێده‌نێته‌ قۆناغێكی نوێ‌و ده‌سته‌یه‌ك لاوی شۆڕشگێڕ خه‌باتی سیاسی‌و چه‌كداریی پێكه‌وه‌ گرێده‌ده‌ن‌و له‌به‌رامبه‌ر له‌شكری داگیركه‌ری ده‌وڵه‌تی شادا ده‌ست به‌ شه‌ڕی پارتیزانی ده‌كه‌ن. له‌ هه‌ندێك له‌و شه‌ڕ و پێكدادانانه‌دا چه‌ند لاوێكی ئازا و ڕووناكبیر شه‌هید ده‌بن‌و ته‌رمه‌كانیان ده‌كه‌ونه‌ ده‌ست ژاندارمه‌كانی ڕێژێمی شا و‌ به‌سه‌ر جاده‌و شه‌قامه‌كاندا ڕایانده‌كێشن‌و بێحورمه‌تییان پێده‌كه‌ن. ئه‌م چه‌شنه‌ دیمه‌نه‌ جه‌رگبڕانه‌ له‌ چه‌ند ناوچه‌و شوێنی كوردستان دوباره‌ ده‌بنه‌وه‌و له‌ سه‌رتاسه‌ری كوردستاندا ڕق و بێزاریی خه‌ڵك ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی. 
هێمن وه‌ك هه‌ر مرۆڤێكی ئازادیخوازی كورد به‌و هه‌واڵانه‌ خه‌م‌و په‌ژاره‌ دایده‌گرێت. هاوكات كۆمه‌ڵێك لاوی هۆشیار خۆ له‌ هێمن‌و گه‌لێك ڕووناكبیری دیكه‌ نزیك ده‌كه‌نه‌وه‌و هێزو تین به به‌ریاندا ده‌كه‌نه‌وه‌و به‌ره‌و تێكۆشان هانیانده‌ده‌نه‌وه‌. هێمن زوو دێته‌وه‌ سه‌ر خۆ و له‌ جاران شێلگیرتر ده‌ستبه‌ تێكۆشان ده‌كاته‌وه‌. سه‌رنجام ماڵومنداڵی خۆی جێده‌هێڵێت‌و ڕوو له‌ چیاكانی كوردستان ده‌كات. 
ماوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ" هه‌ژار" پێكه‌وه‌ ده‌ژین. پاشان بڕیارده‌دات كه‌ له‌نێو ڕیزه‌كانی حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران‌دا درێژه‌ به‌ تێكۆشانی خۆی بداته‌وه‌. كادیر و ئه‌ندامانی ئه‌و حزبه‌ به‌ سنگفراوانییه‌وه‌ پێشوازیی لێده‌كه‌ن. 
له‌ مانگی حوزه‌یرانی 1969دا كۆنفرانسی دووه‌می حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران له‌ گوندێكی نزیك قه‌ڵادزێ ده‌به‌سترێت. هێمن یه‌كێك له‌ به‌شدارانی ئه‌و كۆنفرانسه‌ ده‌بێت‌و له‌گه‌ڵ چه‌ند كه‌سی تێكۆشه‌ری دیكه‌دا تێده‌كۆشێت بۆ وه‌لانانی كێشه‌ شه‌خسی‌و لاوه‌كییه‌كان‌و وه‌گه‌ڕخستنه‌وه‌ی حزبه‌كه‌. 
هه‌ر له‌وێیشدا به‌ ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی هه‌ڵده‌بژێردرێت. پاش چه‌ند مانگ له‌ كاركردن‌و چالاكی، ده‌ست به ده‌ركردنه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌ی "كوردستان" ده‌كه‌نه‌وه‌و له‌ كانوونی دووه‌می 1970دا یه‌كه‌م ژماره‌ی ده‌رده‌كه‌ن. هه‌ر له‌و كاته‌دا له‌ باشووری كوردستان-یش "یه‌كێتیی نووسه‌رانی كورد" داده‌مه‌زرێت. هێمن وه‌ك شاعیر و نووسه‌رێكی خاوه‌ن هه‌ڵوێست‌و كوردپه‌روه‌ر به‌ ئه‌ندام وه‌رده‌گیرێت‌و له‌ زۆربه‌ی كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌و بۆنه‌كانی ئه‌و ڕێكخراوه‌دا هه‌ڵده‌سووڕێت‌و له‌ گۆڤار و بڵاوكراوه‌كانیشیدا شیعر و وتاری ئه‌ده‌بی بڵاوده‌كاته‌وه‌. 
ڕۆژانی 21 - 24 / 6 /1971 له‌ شاری كۆیه‌ كۆنفرانسی سێیه‌می حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران ده‌به‌سترێت. له‌و كۆنفرانسه‌دا هێمن به‌ ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندیی‌و ده‌فته‌ری سیاسیی حیزبه‌كه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت. هاوكات كۆمیته‌ی راگه‌یاندنی حزب پێكده‌هێنرێت كه هێمن یه‌كێك له‌ ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی ده‌بێت.
ساڵی 1973 هێمن ده‌بێته ئه‌ندامی "كۆڕی زانیاریی كورد"و چه‌ند كاری به‌نرخ ئه‌نجام ده‌دات كه‌ یه‌كێكیان ساغكردنه‌وه‌ی تێكسته‌كانی كتێبی "تحفه‌ مظفریه" ده‌بێت كه‌ كاتی خۆی ئۆسكارمان كۆیكردبۆ‌وه‌. 
ڕۆژی 1973.09.22 كۆنگره‌ی سێیه‌می حزبی دیموكرات له‌ شاری به‌غداد ده‌به‌سترێت. سه‌ره‌تا‌ هێمن وه‌ك به‌ته‌مه‌نترین ئه‌ندامی به‌شدار له‌و كۆنگره‌یه‌دا‌ وتارێكی به‌نرخ ده‌خوێنێته‌وه‌. پاشتریش له‌ كاروباره‌كانی كۆنگره‌كه‌دا چالاكانه‌ به‌شداریی ده‌كات. له‌ كۆتایی كۆنگره‌كه‌یشدا به‌ ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی هه‌ڵده‌بژێردرێت. 
كۆتایی ساڵی 1973 ده‌ست به‌ نووسینه‌وه‌ی بیره‌وه‌رییه‌كانی ده‌كات و به‌شێكی لێده‌خاته‌ سه‌ر كاغه‌ز. له 1974.01.24دا له‌ نووسینه‌وه‌ی بیره‌وه‌رییه‌كانی ده‌بێته‌وه‌. پاشان دكتۆر عه‌بدولڕه‌حمان قاسملوو شیعره‌كانی ده‌خوێنێته‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی كورت‌و شایسته‌ ده‌رباره‌ی ناوه‌رۆكی شیعره‌كانی ده‌نووسێت. ئیتر هه‌موو ئه‌مانه‌ پێكه‌وه‌ له‌ هاوینی ساڵی 1974دا له‌ كتێبێكدا به‌ ناوی "تاریك و ڕوون" چاپده‌كرێن و ده‌خرێنه‌ به‌رده‌ستی خوێنه‌رانی كورد. كتێبی تاریك و ڕوون له‌لایه‌ن لاوان و ڕووناكبیرانه‌وه‌ ده‌قۆزرێته‌وه‌و وه‌ك دیارییه‌كی به‌نرخ ده‌یخوێننه‌وه‌و وتووێژی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن. هاوكات چه‌ند نووسه‌ر و شاعیر بیروڕای خۆیان ده‌رباره‌ی ده‌نووسن‌و مشتومڕێكی گه‌رم ده‌خوڵقێنێت. 
سه‌ره‌تای ساڵی 1978 جووڵانه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی دژ به‌ ڕێژیمی حه‌مه‌ڕه‌زا شا له‌نێو شاره‌ گه‌وره‌كانی ئێراندا ده‌ستپێده‌كات‌و زۆر به‌ خێرایی سه‌رانسه‌ری ئێران ده‌گرێته‌وه‌و مه‌رگی ئه‌و ڕێژیمه‌ دیكتاتۆرییه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌. هێمن وه‌ك هه‌ر تێكۆشه‌رێكی كوردی ئاواره‌، حه‌زی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆنێو كه‌سوكارو خێزانی خۆی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ری. هه‌ر له‌و ده‌مانه‌یشدا حزبی دیموكرات ده‌سته‌ ده‌سته‌ ئه‌ندامه‌كانی خۆی ڕه‌وانه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان ده‌كاته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ هێمن-یش بڕیاری خۆی ده‌دات‌و له‌گه‌ڵ هاوڕێیه‌كیدا به‌ڕێده‌كه‌ون. 
ڕۆژی 1979.02.18 له‌ ئۆردوگای به‌سته‌سێن‌ی نزیك قه‌ڵادزێ له ماڵی دۆستێك ده‌مێننه‌وه‌. بۆ شه‌وه‌كه‌ی به‌ره‌و سه‌رده‌شت ده‌كه‌ونه‌ڕێ. ڕۆژی 1979.02.20 ده‌گه‌نه‌ سه‌رده‌شت‌و له‌گه‌ڵ پێشوازییه‌كی گه‌رمدا له ماڵی چه‌ند دۆست و ناسیاو ده‌مێنێته‌وه‌. هاوكات ته‌له‌فۆن بۆ مه‌هاباد ده‌كه‌ن‌و هه‌واڵی گه‌ڕانه‌وه‌ی هێمن به‌ كه‌سوكاری‌و خه‌ڵكی مه‌هاباد ڕاده‌گه‌یه‌نن. 
ئه‌و هه‌واڵه‌ خۆشه‌ له‌و ده‌مه‌دا زۆر به‌ خێرایی له‌نێو خه‌ڵكدا بڵاوده‌بێته‌وه‌. ده‌سته‌ ده‌سته‌ لاوان‌و ڕووناكبیران‌و خه‌ڵك خۆ سازده‌ده‌ن بۆ پێشوازیكردن له‌ هێمن. ده‌موده‌ست سه‌لاح-‌ی كوڕی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك خزم‌و دۆست به‌ره‌و سه‌رده‌شت ده‌كه‌ونه‌ڕێ. 
سه‌رله‌به‌یانیی ڕۆژی 1979.02.21 هێمن له‌گه‌ڵ خزم‌و كه‌سه‌كانی‌و كۆمه‌ڵێك له‌ خه‌ڵكی سه‌رده‌شت به‌ره‌و مه‌هاباد به‌ڕێده‌كه‌وێت. كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ خه‌ڵك به‌ ئوتومبێل دێن به‌پیریه‌وه‌و ده‌یكه‌نه‌ ڕۆژی شایی‌و ئاهه‌نگ. ده‌مه‌وعه‌سری ئه‌و ڕۆژه‌ كاتێك كه‌ژاوه‌ی ئوتومبێله‌كان ده‌گه‌نه‌ "تاقه‌دار"ی نزیك مه‌هاباد، تێكه‌ڵ به‌ كۆڕی شیعرخوێندنه‌وه‌و شایی‌و هه‌ڵپه‌ڕكێ ده‌بن‌و هه‌موو به چاوی پڕ له‌ فرمێسكی شادییه‌وه‌ پێشوازیی له‌ هێمن ده‌كه‌ن‌و بۆنێو مه‌هابادی ده‌به‌نه‌وه‌. 
چه‌ند ڕۆژ كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ‌و ده‌سته‌ ده‌سته‌ خه‌ڵك له‌ شارو شارۆچكه‌و دێهاته‌كانی كوردستانه‌وه‌ بۆ سه‌ردانی هێمن به‌ره‌و مه‌هاباد ده‌چن و به‌رده‌وام ماڵی هێمن پڕ له‌ میوان و دۆستان ده‌بێت. ئیدی له‌و ساته‌وه‌ ماڵه‌كه‌ی وه‌ك بنكه‌یه‌كی ئه‌ده‌بیی لێدێت‌و ده‌بێته‌ جێی شیعرو باسی ئه‌ده‌بی‌و شوێنی به‌یه‌كگه‌یشتنی ئه‌دیبان‌و ڕووناكبیران. 
ڕۆژی 1980.02.19 له‌ شاری مه‌هاباد چواره‌مین كۆنگره‌ی حزبی دیموكراتی ده‌به‌سترێت. هێمن له‌و كۆنگره‌یه‌دا به‌شداریی ده‌كات. له‌ كۆتایی كۆنگره‌كه‌دا به‌ ئه‌ندامی كۆمیته‌ی راگه‌یاندنی حزب هه‌ڵده‌بژێردرێت، زۆر نابات هێمن بڕیار ده‌دات كه‌ خۆ له‌ كاری حزبایه‌تی بدزێته‌وه‌و له‌ بواری ئه‌ده‌بهو نووسیندا خزمه‌تی نه‌ته‌وه‌كه‌ی بكات. 
به‌درێژایی ساڵانی 1879-1986 هێمن له‌ زۆربه‌ی كۆڕو كۆبوونه‌وههو بۆنه‌كاندا له‌ شاره‌كانی سنه‌، كرماشان، ورمێ‌و مه‌هاباد...دا چالاكانه‌ به‌شداریی ده‌كات‌و به شیعرو وتاری جوان ئه‌و بۆنانه‌ ڕازاوه‌ ده‌كات. سه‌ره‌تای ساڵی 1983 له‌گه‌ڵ چه‌ند شاعیرو نووسه‌ردا وتووێژ ده‌كات‌و پێیان ده‌ڵێت با به هه‌موومان هه‌وڵبده‌ین ده‌زگایه‌كی چاپه‌مه‌نی ساز بكه‌ین‌و گۆڤارو ڕۆژنامه‌و كتێبی كوردیی تیا چاپبكه‌ین. 
هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندین كاربه‌ده‌ستی حكومه‌تی ئێراندا قسه‌وباس ده‌كات‌و هه‌وڵده‌دات كه‌ ڕه‌زامه‌ندیی ئه‌وان به‌ده‌ستبێنێت. ئه‌م وتووێژو هه‌وڵانه‌ درێژه‌ده‌كێشێن‌و حكومه‌تی ئێران به‌ بیانووی جۆراوجۆر داواكه‌یان ڕه‌تده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام هێمن‌و هاوكاره‌كانی كۆڵناده‌ن تا سه‌ره‌نجام به‌ ئیمكاناتێكی كه‌مه‌وه‌ بنكه‌یه‌ك به ناوی "ناوه‌ندی بڵاوكردنه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی كوردی- ئینتیشاراتی صلاح الدینی ئه‌ییووبی" له‌ ورمێ داده‌مه‌زرێنن و گۆڤارێك به‌ ناوی سروه ده‌رده‌كه‌ن. هه‌تاكو هێمن خۆی له‌ ژیاندا ده‌بێت، چوار ژماره‌ له‌و گۆڤاره‌ ده‌رده‌كه‌ن. پاشتریش كه‌ریمی قه‌یومی‌و چه‌ند نووسه‌رو شاعیری دڵسۆز له‌سه‌ر ده‌ركردنی سروه‌ به‌رده‌وام ده‌بن. ئینجا ده‌ست به چاپكردنی هه‌ندێك كتێب ده‌كه‌ن‌و ورده‌ورده‌ كاره‌كانیان گه‌شه‌پێده‌ده‌ن‌و به‌نیاز ده‌بن زیاتریش گه‌وره‌و فراوانی بكه‌ن. به‌ڵام له‌گه‌رمه‌ی كاركردنیاندا شه‌وی 18 له‌سه‌ر 1986.04.19 له‌ شاری ورمێ هێمن كۆچی دوایی ده‌كات. به‌ره‌به‌یانی ڕۆژی شه‌ممه 1986.04.19 ته‌رمه‌كه‌ی به‌ره‌و مه‌هاباد به‌ڕێده‌كرێت. پاشنیوه‌ڕۆی هه‌مان ڕۆژ له‌ مه‌راسیمێكی پڕشكۆداو له‌نێو ئاپۆره‌ی جه‌ماوه‌ردا له‌ گۆڕستانی بوداق سوڵتان به‌خاك ده‌سپێردێت.

********************************************************************************

                                                        

                                                                  حه زره تی نالی

  نالی ناوی خدر (خضر)ه‌ و کوڕی ئه‌حمه‌دی شاوه‌یسی ئالی به‌گی مکایه‌ڵییه‌. له‌گوندی "خاك وخۆڵ" له‌ده‌شتی شاره‌زوور هاتوه‌ته‌ژیانه‌وه‌. به‌پێی ڕێبازی خوێندنی ئه‌و سه‌رده‌مه‌له‌سه‌ره‌تاوه‌قورئانی پیرۆزی و ورده‌په‌رتووکی فارسی خوێندوه‌و چووه‌بۆ فه‌قێیه‌تی و له‌پێناوی وه‌رگرتنی زانسته‌ئایینییه‌کاندا شار و دێهاته‌قوتابخانه‌داره‌کانی به‌شێکی کوردستان گه‌ڕاوه‌و دوا پله‌ی ئه‌و خوێندنه‌ی بڕیوه‌و مۆڵه‌تی مه‌لایه‌تیی وه‌رگرتوه. 

ئه‌و شوێنانه‌ی نالی بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر تێیاندا مابووبێته‌وه: "سنه"‌، "سابڵاغ"، "زه‌ردیاوای قه‌رادغ"، "هه‌ڵه‌بجه‌" و "سوله‌یمانی". له‌قه‌رداغ لای "شێخ موحه‌ممه‌دی ئیبنولخه‌ییاط" خوێندویه‌تی. له‌ته‌کییه‌ی قه‌ره‌داغیش ماتماتیکی لای "شێخ عه‌لیی مه‌لا" خوێندوه. له‌سولێمانی له‌مزگه‌وتی "سه‌یید حه‌سه‌ن" لای "مه‌لاعه‌بدوڵڵای ڕه‌ش" بووه. زۆرترین کاتی موسته‌عیددیی له‌خانه‌قای "مه‌ولانا خالید" له‌سولێمانی به‌سه‌ربردووه. هه‌روه‌ها گه‌لێکیشی له‌هه‌ڵه‌بجه‌و سوله‌‌یمانی لای "شێخ ئه‌وڵای خه‌رپانی" خوێندوه. 
سه‌باره‌ت به‌ته‌مه‌نی نالی چه‌ندین بۆچوونی جیاواز: خوالێخۆ‌شبوو "موحه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌کی به‌گ" ده‌ڵێت: نالی له‌ساڵانی 1273-1215دا کۆچیکردووه‌و 1800-1856 زایینیدا ژیاوه. دکتۆر "مه‌عروف خه‌زنه‌دار"یش هه‌ر هه‌مان مێژوو دیاری ده‌کات، هه‌روه‌ها دکتۆر "که‌مال فوئاد"یش هه‌مان بۆچوونی هه‌یه. مامۆستا "عه‌لائه‌ددین سه‌جادی"یش ده‌‌ڵێت: "له‌1797ی زایینیدا هاتوه‌ته‌دنیاوه‌و له‌1855دا مردووه." 
هه‌موو ئه‌م مامۆستایانه‌، بێجگه‌له‌مامۆستا سه‌ججادی نه‌بێ، مێژووی له‌‌دایکبوون و مردنی "نالی"یان وه‌ك یه‌ك دانا و به‌و پێیه‌نالی 56 ساڵ ژیاوه‌. ته‌نها به‌پێی بۆچوونه‌که‌ی مامۆستای سه‌ججادی ته‌مه‌نی بووه‌58 ساڵ. 
ئه‌م جیاوازیه‌ش وه‌کو سه‌رنجی بۆ دراوه‌قسه‌ی مامۆستا سه‌جادی له‌لایه‌ك و دکتۆر خه‌زنه‌دار و دکتۆر که‌مال فوئاد له‌لایه‌کی‌ تره‌وه‌ده‌رباره‌ی ته‌مه‌نی و ساڵی له‌دایکبوونی نالی ئه‌و به‌راوردکردنه‌ی کوردی و مه‌ریوانی و به‌دوای ئه‌وانیشدا مامۆستا عه‌لی موقبیله، ئه‌وه‌ی له‌پێشه‌کی دیوانه‌که‌یاندا ساڵی 1215ی کۆچییان له‌گه‌ڵ ساڵی 1797ی زایینیدا به‌راوردکردووه. جا ئه‌گه‌ر وه‌‌ها بێت، ئه‌وا وه‌ك کوردی و مه‌ریوانی و موقبیل و سه‌جادی ئه‌فه‌رموون نالی 58 ساڵ ژیاوه. به‌ڵام له‌ڕۆزنامه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتناسی ئه‌رمه‌نیی ی"وسف ئه‌بگاره‌ڤێچ ئۆربێلی"‌دا ساڵی 1215ی کۆچی له‌گه‌ڵ ساڵی 1800-1801ی زایینی به‌رامبه‌ر کراوه. به‌پێی ئه‌مه‌وه‌ك دکتۆر مارف خه‌زنه‌دار و دکتۆر که‌مال فوئاد له‌سه‌ری ڕۆیشتون، ساڵی له‌دایکبوونی نالی ده‌کاته‌1800ی زایینی و ته‌مه‌نیشی ده‌بێته‌56 ساڵ.‬

*********************************************************************************

                                                     

                                                                  وه‌لی دێوانه‌   

   شاعیری ناودار وه‌لی دێوانه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كاندا ساڵی‌ له‌ دایك بوونی‌ ئاشكراو دیار نییه‌، به‌ڵام گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌مدا ژیاوه‌ و كۆچی دوایی كردووه‌ (بگره‌ له‌ ساڵی 1756دا هێشتا له‌ ژیاندا بووه‌). ئه‌م شاعیره‌ هه‌ست ناسكه‌ شه‌یدای شه‌مسه‌ی كچی قادر شێروان ناوێك بووه‌، كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ سه‌رۆك خێڵه‌كانی تیره‌ی كه‌ماڵه‌یی واته‌ (هه‌مان تیره‌ی شاعیر). 

وه‌لی‌ به‌ ته‌واوی دێوانه‌ی (شه‌م) ده‌بێت و گه‌لێك شیعری ناسك و قه‌شه‌نگ و هه‌ستبزوێنی پێدا ده‌ڵێت. ته‌نانه‌ت خۆشه‌ویستیی شاعیر بۆ دڵداره‌كه‌ی له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا ده‌گاته‌ ڕاده‌ی خۆشه‌ویستیی مه‌جنون و له‌یلی‌ و شیرین و فه‌رهاد و مه‌م و زین. وه‌نه‌بێت وه‌لی دێوانه‌ش كوڕی پیاوێكی هه‌ژار بوو بێت، بگره‌ كوڕه‌ گه‌وره‌ی كه‌سێكی ده‌ستڕۆ و ده‌وڵه‌مه‌ندی نێو تیره‌ی كه‌ماڵه‌یی بووه‌ به‌ناوی حه‌مه‌ سوور، كه‌ زۆر مه‌به‌ستی بووه‌ كوڕه‌كه‌ی به‌ ئاواتی دڵی خۆی بگات. بۆیه‌ چه‌ند پیاوماقووڵێكی عه‌شیره‌ته‌كه‌ی ناردۆته‌ لای باوكی شه‌م به‌ مه‌به‌ستی داواكردنی كچه‌كه‌ی بۆ وه‌لی‌ دێوانه‌، ئه‌وه‌بوو داواكه‌ی‌ په‌سه‌ند كرا. به‌ڵام له‌ به‌دبه‌ختیی شاعیر، زۆری نه‌برد له‌ كاتی كۆچی هاوینه‌ی جاف به‌ره‌و كوێستان، ناكۆكی له‌نێوان بنه‌ماڵه‌ی شاعیر و بنه‌ماڵه‌ی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی له‌ (كه‌لی په‌یكووڵی) دا، ڕوویداوه‌. ئیدی به‌هۆی ئه‌و ناكۆكییه‌وه‌، هه‌ردوو دڵدار به‌ یه‌ك نه‌گه‌یشتن و، وه‌لی‌ دێوانه‌ تا دواڕۆژی ژیانی ئازار و غه‌مێكی سه‌ختی چه‌شتوه‌ كه‌ له‌ شیعره‌ به‌سۆز و لوتكه‌كانیدا به‌ ته‌واوی ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌و دیاره‌. وه‌لی‌ سنبولی‌ خۆشه‌ ویستی‌ عه‌شیره‌تی‌ جافه‌و له‌گه‌ڵ شه‌مدا گه‌وره‌ترین قوربانی‌ تایه‌فه‌یه‌گه‌ریی‌ و كه‌لتوریی‌ سه‌رده‌می‌ خۆیان بوون. ئێشتاش گۆڕی‌ وه‌لی‌ دێوانه‌ به‌ قه‌د پاڵی‌ كێوی‌ (سه‌ید سادق)ه‌وه‌یه‌ له‌ شارۆچكه‌ی‌ سه‌ید سادقی‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زوور. 
سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی رادیۆی نه‌وا‬

*********************************************************************************

                                                              

                                                                       گۆران  

  ناوی عه‌بدوڵڵا به‌گ كوڕی سلێمان به‌گی كوڕی عه‌بدوڵڵا به‌گه‌. باوكیشی‌ و باپیریشی له هۆنراوه‌ و وێژه‌دا به‌هره‌یان هه‌بووه‌ و به كوردی‌ و به فارسی نووسیویانه ‌و هۆنراوه‌یان وتووه، به‌تایبه‌تی عه‌بدوڵڵا به‌گی باپیری له زمان‌ و وێژه‌ی فارسیدا ده‌ستێكی باڵای هه‌بووه و هه‌ر بۆیه‌ به "كاتبی فارسی" ناوبراوه‌. 

گۆران له ساڵی 1904 یان له 1905دا له هه‌ڵه‌بجه له‌دایكبووه. بنه‌ماڵه‌ی باپیری له به‌گزاده‌ی "میران به‌گی" بوون له ناوچه‌ی "مه‌ریوان" و عینایه‌توڵڵا به‌گی كوڕی ئه‌مانوڵڵا به‌گیان به‌ خۆی ‌و خێزانیه‌وه دێته‌ سلێمانی ‌و له ناوچه‌ی قه‌ره‌داخ ماوه‌یه‌ك دائه‌نیشێ. زۆری پێ ناچێ كۆچی دوایی ده‌كات. 
عه‌بدوڵڵا به‌گی كوڕی (باپیری گۆران) له‌گه‌ڵ هه‌موو خێزانه‌كه‌یاندا، ئه‌وه‌ی له برایه‌كی بچووكی ‌و دایكی‌ و ژنه‌كه‌ی ‌و منداڵه‌كانی خۆی پێكهاتوه ڕووده‌كه‌نه هه‌ڵه‌بجه چونكه خۆیان به‌ جاف زانیوه ‌و له‌وێ جێگر ئه‌بن. له‌و گه‌شته‌دا دایكی عه‌بدوڵڵا به‌گ‌ و براكه‌ی به نه‌خۆشی "سێ‌به‌ڕۆ" ده‌مرن‌ و ئه‌مێننه‌وه عه‌بدوڵڵا به‌گ ‌و مناڵه‌كانی خۆی ئه‌مانه بوون: مسته‌فا به‌گ، نووری به‌گ، نه‌فێ خان، سلێمان به‌گ و حه‌بیبه خان. له‌مانه نه‌فێ خان شوو ده‌كات به مه‌جید به‌گی عوسمان پاشا. حه‌بیبه خانیش شوو ده‌كات به‌ یه‌كێ له شێخانی خانه‌گای لای پاوه‌. مسته‌فا به‌گ ‌و نووری به‌گیش كه‌سیان له‌‌پاش به‌جێنامێنێت. به‌ڵام سلێمان به‌گ ئه‌م مناڵانه‌ی ئه‌بێ: عه‌لی. شه‌مسه، موحه‌ممه‌د، عه‌بدوڵڵا. عه‌لی و شه‌مسه به لاوی مردوون. موحه‌ممه‌دیش كه ناوبانگی بوو به "حه‌مه به‌گه ڕووشه‌" پاش مردنی باوكی به دوو ساڵ ئه‌كوژرێ. به‌م چه‌شنه له‌م بنه‌ماڵه‌یه هه‌ر عه‌بدوڵلا (گۆرانی دواڕۆژ) ده‌مێنێته‌وه. 
گۆران لای باوكی قورئان ‌و سه‌ره‌تای خوێندنی خوێندووه‌. پاشانیش له "مزگه‌وتی پاشا"‌ی هه‌ڵه‌بجه بووه به فه‌قێ‌ و ته‌نانه‌ت ماوه‌یه‌كێش به‌ "فه‌قێ عه‌بدوڵڵا" ناسراوه‌. 
له دوا ساڵه‌كانی جه‌نگی یه‌كه‌م ‌و سه‌ره‌تای هاتنی ئینگلیزدا، بۆ ماوه‌یه‌ك هه‌ڵه‌بجه چۆڵ ئه‌‌بێت ‌و خه‌ڵك ڕووده‌كه‌نه لادێكانی ده‌وروپشت. ماڵی باوكی گۆرانیش له به‌هاری 1919 وه تا پاییزی ئه‌و ڕووده‌كه‌ن چه‌می بیاره ‌و له‌وێ له باخێكدا هه‌وار ئه‌خه‌ون ‌و بۆ پاییز ئه‌وسا ئه‌گه‌رێنه‌وه بۆ هه‌ڵه‌بجه. 
گۆران خۆی بۆ مامۆستا ڕه‌فیق حلمی گێڕاوه‌ته‌وه و وتوویه‌: "له‌بیرمه، كه یه‌كه‌م قوتابخانه‌ی زمانی تورك له هه‌ڵه‌بجه دانرا، بۆ پۆلی یه‌كه‌م وه‌رگیرام، بۆ پۆلێك وه‌رگیرام، ئه‌وه‌ی به‌ڕێوبه‌ره‌كه‌مان به‌ڕه‌حمه‌ت بێت تاهیر ئه‌فه‌ندیی مه‌لا ئه‌مینی جه‌ففار پێی ‌ئه‌وت پۆلی ئیحتیا‌ت". 
وه‌ك گۆران خۆی گێڕاویه‌ته‌وه چوونی بۆ قوتابخانه‌ی فه‌ڕمییشدا پچڕ پچڕ بووه. پۆلی چواره‌می له سه‌رده‌می داگیركرانی هه‌ڵه‌بجه‌دا له‌لایه‌ن ئینگلیز‌ه‌وه ته‌واو كردووه. 
هه‌ر له 1919دا سلێمان به‌گی باوكی گۆران كۆچی دوایی ده‌كات. پاشان له 1921دا موحه‌ممه‌د به‌گی برای، به هاندانی مسته‌فا سائیب، له‌گه‌ڵ عه‌بولواحید نووریی خاڵۆزایدا ئه‌یاننێرێت بۆ قوتابجانه‌ی "عیلمی"یه‌ی كه‌ركووك بۆ خوێندن. به‌ڵام هه‌ر له‌وساڵه‌دا موحه‌ممه‌د به‌گی برایشی ده‌كوژرێ. ئیتر گۆران كه‌سی‌ وه‌های نامێنێ گوزه‌رانی خوێندنی خۆی ‌و ژیانی دایكی ببات به‌‌ڕێوه‌، له‌به‌رئه‌وه ده‌ست له خوێندن هه‌ڵئه‌گرێت ‌و له ساڵی 1922ه‌وه تا ساڵی 1925 گه‌لێ ده‌ست ته‌نگی ئه‌چێژێ. 
گۆران بۆ یه‌كه‌مجار له ساڵی 1925دا به مامۆستایی له قوتابخانه‌ی هه‌ڵه‌بجه دامه‌زراوه ‌و تا 1937 له قوتابخانه‌‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌دا ماوه‌ته‌وه. پاشان گوێزراوه‌ته‌وه بۆ ئه‌شغاڵ - به‌شی كاروباری ڕێگاوبان ‌و تا گیرانی یه‌كه‌می له 1951دا، جگه‌ له‌و چه‌ند ساڵه‌ی، ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ چه‌ند ڕۆشنبیرێكی تری كوردا ئه‌چێ بۆ یافا و له ئێستگه‌ی ڕادیۆی ڕۆژهه‌ڵات نزیك به مه‌به‌ستی به‌شداری له خه‌باتدا له‌دژی فاشیزم به‌شی كوردستان ئه‌كه‌نه‌وه، له ئه‌شغاڵدا ئه‌مێنێته‌وه. 
له ته‌شرینی دووه‌می 1952دا له به‌ندیخانه‌ی یه‌كه‌می دێته‌ده‌ر و ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سلێمانی ‌و ئه‌بێ به به‌رپرسی ڕۆژنامه‌ی "ژین". تا ئه‌یلوولی 1954 له‌سه‌ر ئه‌م كاره ئه‌مێنێته‌وه. له 1954.10.17دا بۆ جاری دووهه‌م له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێ له ئاشتی خوازانی سلێمانی ئه‌گیرێ‌ و فه‌رمانی ساڵێ به‌ندو ساڵێ خستنه ژێر چاودێریی پۆلیسی به‌سه‌ردا ئه‌درێ. ماوه‌ی به‌ندكردنه‌كه‌ی له سلێمانی‌، كه‌ركووك، كوت، به‌عقووبه ‌و نوگره سه‌لمان ‌و ماوه‌ی چاودێرییه‌كه‌شی له به‌دره به‌سه‌رده‌با. 
له 1956.09.12دا ئه‌م فه‌رمانی به‌ندكردنه‌ی ته‌واو ده‌‌كات و ئازاد ده‌كرێت ‌و ده‌چێته به‌غدا و چه‌ند ڕۆژێك له‌وێ له‌یه‌كێك له پڕوژه میریه‌كانی خانوودا ئه‌بێت به چاوه‌شی كرێكار. زۆری پێناچێت دیسانه‌وه له هێرشی میریدا بۆ سه‌ر نیشتمان په‌روه‌ران به‌بۆنه‌ی ده‌ستدرێژییه سێ‌ قۆڵییه‌كه‌ی سه‌ر میسره‌وه، ئه‌گیرێته‌‌وه له 1956.11.17دا دادگای عورفی له‌كه‌ركوك فه‌رمانی سێ ساڵ به‌ندی به‌ بارمته دانانی هه‌زار دیناری كاتی ده‌‌سپێنێت به‌سه‌ریدا، ئه‌ویش به‌وه‌ی كه تا سێ ساڵ ورته‌وی له‌ ده‌م ده‌رنه‌یه‌ت ‌و كرده‌وه‌ی ‌وای لێ نه‌وه‌شێته‌وه میری پێی دڵگران ببێ. 
گۆران نه هه‌زار دیناره‌كه‌ی ئه‌بێ ‌و ئه‌ ئه‌شیه‌وێ گفتی وه‌‌‌ها به میری بدات، بۆیه ئه‌خرێته‌وه به‌ندیخانه ‌و تا 1958.08.10 پاش سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی 14ی گه‌لاوێژ له زینداندا ئازاد ده‌كرێت. گۆران ئه‌م ماوه‌یه‌ی به‌ندیخانه‌ی كه‌ركووك‌ و به‌عقووبه به‌سه‌ربردووه. 
پاش به‌ربوونی له زیندان ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سلێمانی‌ و پاش ئه‌وه به ماوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ شاندێكی میللی سه‌ر له یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت ئه‌وسا و چینی میللی ‌و كۆریای دیموكراتی (باكووری) ئه‌دا. 
له سه‌ره‌تای 1959دا سه‌رپه‌رشتیی گۆڤاری "شه‌فه‌‌ق" ئه‌گرێته‌ ده‌ست‌ و به‌ ناوی "به‌یان" ده‌رده‌كات. له ئیسكانی سلێمانیش دایده‌‌مه‌زرێنێت و تا ناوه‌ڕاستی 1960 كاری تێدا ده‌كات. ئه‌نجا به‌بیانووی ئه‌وه‌وه كه گوایه بێپرس كاری به‌جێهێشتووه - كار به‌جێهێشتنه‌كه‌ی بۆ چوون بوه بۆ شه‌قڵاوه بۆ به‌شداربوون له كۆنگره‌ی دووهه‌می مامۆستایانی كورددا - له‌سه‌ر كار لای ‌‌ده‌به‌ن. 
له ناوه‌ڕاستی ساڵی 1960دا دێته‌ به‌غدا و ئه‌بێ به یاریده‌‌ده‌ری پڕۆفیسۆر له به‌شی كوردی كۆلێژی ئادابی زانكۆی به‌غدا و به ئه‌ندامی ده‌سته‌ی نووسه‌رانی ڕۆژنامه‌ی ئازادی. 
له سه‌ره‌تای 1962دا ژانه‌سك زۆری پێ ئه‌هێنێ. ده‌رئه‌كه‌وێ كه گه‌ده‌ی تووشی نه‌خۆشیی شێرپه‌نجه‌ بووه. نه‌شته‌رگه‌رێكی سه‌ركه‌وتووی له به‌غدا بۆ ده‌كرێ به‌ڵام به‌داخه‌وه پاش واده. پاش ئه‌و نه‌شته‌رگه‌رییه له نیساندا ئه‌چێ بۆ مۆسكۆ و سێ مانگێك له نه‌خۆشخانه‌ی "كرێملین" و سه‌نه‌تۆری "به‌رڤیخه‌" به‌سه‌رئه‌با و پاشان ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ئێراق. پاش گه‌ڕانه‌وه‌ی به‌ماوه‌یه‌كی كه‌م نه‌خۆشییه‌كه‌ی سه‌رهه‌‌ڵئه‌داته‌وه ‌و ته‌نگی پێ هه‌ڵئه‌چنێ. له‌به‌رئه‌وه ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سلێمانی‌ و له‌وێ له جێدا ئه‌كه‌وێ. 
له كاژمێر نۆ و نیوی به‌یانی 1962.11.18 چاوی یه‌كجاری ئه‌نێته‌وه. 

*********************************************************************************

                                                         

                                                           پیرەمێرد -1867- 1950 

ناوى تۆفیق کوڕى مەحمود ئاغاى هەمزاغایە، لەگەڕەکى گۆیژە لەشارى سلێمانى هاتۆتە دنیاوە، لەتەمەنى حەوت ساڵیدا چۆتە حوجرە، پاش تەواوکردنى خوێندنى فەقێیەتى، کراوە بە مەئموورنفوس لەسلێمانى. ساڵى 1898 لەگەڵ شێخ سەعیدى حەفیدا چووە بۆ تورکیاو ساڵى 1899 پێکەوە ئەچن بۆ حەجء دواتر ئەگەرێتەوە تورکیا، پاش ماوەیەک نازناوى بەگى پآ بەخشراوە، هەرهەمان ساڵ بەفەرمانى (سوڵتان عەبدولحەمید) حاجى تۆفیق بووە بەئەندامى ئەنجومەنى ئەستەمبوڵ. لەو سەردەمەدا لەئەستەمبوڵ کۆلیژى یاسا تەواو ئەکاو هەر لەوآ ژیانى هاوسەرى لەگەڵ (سامیە) خانم پێک ئەهێنآ. لەو ژنەى دوو کوڕى ئەبآ (نەژاد)و (ویداد). ساڵى 1905 کە ئەنجومەنى باڵا تێکچوو، حاجى تۆفیق دەستى کرد بەپارێزەرىء رۆژنامەنووسىء ئیمتیازى گۆڤارى (رەسملى کتاب)ى وەرگرت، ساڵى 1908 بووە ئەندامى کۆمەڵەى کوردىء رۆژنامەى (کورد)ى بەڕێوەبرد، شان بەشانى ئەمەش سەروتارى بۆ هەردوو رۆژنامەى (ئیقدام)و (سەربەستى) نووسیوە. ساڵى 1909 کرا بەقائیمقامى جولەمێرگء بەپلەى قائیمقامێتى لەچەند شارێک خزمەتى کردووە. ساڵى 1918 کرا بەموتەسەریفى (ئەماسیە). ساڵى 1926 بەیەک جارى گەڕایەوە سلێمانىء لەدوا ساڵەکانى تەمەنیدا ناوى خۆى نا(پیرەمێرد)و (26) ساڵى تەمەنى بۆ (ژیان)و (ژین)و بۆ خزمەتکردنى گەلەکەى تەرخانکرد لەرووى رۆژنامەوانییەوە، پیرەمێرد جگە لەوەى دەستێکى باڵاى هەبووە لەهەڵبەست هۆنینەوەدا، توانیویەتى لەرێى شیعرەکانیەوە مێژووى ئەو سەردەمەى سلێمانىء عێراقء دەوروبەرمان بۆ تۆماربکات. پیرەمێرد لەبوارى چیرۆک نووسینیشدا سەرکەوتوو بووە، تەنانەت چەند چیرۆکێکى بیانیشى کردووە بەکوردى. پیرەمێردى نەمر ئەوەندە بەتەنگ چارەنووسى نەتەوەکەیەوە بووە، لەوەسێتنامەکەیدا ئەڵآ:
لاى من خوێندەوارییە، ئاه خوێندەواریە هەر میللەتآ کە فەننى نەبآ دەردى بێکارییە
ئاخ خۆزگە خوێندنیش وەکوو من ئارەزوو ئەکەم
بیبینمء نەبێتە گرێى قورسى کفنەکەم.‬

___________________________________________________________________________________________________

                                                                                        

                                     
شاعیر و قسه‌خۆش و ده‌نگخۆشی كورد مامۆستا حه‌مه‌ ساڵح دیلان ساڵی 1927 له‌ شاری سلێمانی له‌دایك بووه‌.له‌ ساڵی 1948 تا 1966 نۆ جار تووشی گرتن و ئه‌شكه‌نجه‌ بووه‌ و گه‌لێك جاریش دوورخراوه‌ته‌وه‌. شیعره نیشتمانییه‌كانی دیلان رۆڵی گه‌وره‌یان بینیوه‌ له‌ هۆشیاركردنه‌وه‌ی خه‌ڵك . له‌ 28 تشرینی یه‌كه‌می ساڵی 1990 كۆچی دووایی كردووه‌ و ماڵئاوایی كردووه‌! هەزار سڵاو لە گیانی پاكی مامۆستا حمە ساڵح دیلان

______________________________________________________________________________________ 

                                                     

                                                         بابا تاهیری هه مه دانی


بابا تاهیری عوریانی هه‌مه‌دانی، ناوی تاهیره. بابایان پێ وتووه، چونكه‌یه‌كێ بووه‌له‌فریشته‌و پیاوچاكانی دانیشتووانی مافی یارسان. 

به‌كارهێنانی وشه‌ی "بابا" له‌پێش ناو بۆ ڕێبه‌رانی ئایینی یارسان و ڕێگایی ده‌روێشیزمی ئیسلامی له‌كورده‌واری دا هاوشانی وشه‌ی "پیر" به‌كارده‌هێنرێ. 

هه‌روه‌ها "عوریان"یان پێ وتووه، یا خۆی ئه‌م ناوه‌ی بۆ خۆی هه‌ڵبژاردووه، واته‌"ڕووت، ڕووته‌ڵه"، چونكه‌باوه‌ڕی به‌فه‌لسه‌فه‌ی سۆفیزم بووه، وه‌كو تیۆرییێكی و له‌شێوه‌ی ده‌روێشیزم ده‌ری بڕێوه‌وه‌كو پراكتیك. ئینجا "هه‌مه‌دانی"یان پێ وتووه، چونكه‌له‌هه‌مه‌دان ژیاوه‌و هه‌ر له‌وێش كۆچی دوایی كردووه‌و نێژراوه. له‌شیعردا ناوی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی "تاهیر"ه، كه‌وه‌ك نازناو به‌كاریهێناوه. 

كۆنترین سه‌رچاوه‌یێك هه‌واڵی ژیانی بابا تاهیری تێدا نووسرابێ په‌رتووكه‌كه‌ی ڕاوه‌ندییه. له‌و په‌رتووكه‌دا باس له‌دیده‌نی نێوان سوڵتان توغرول به‌گی سه‌لجووقی و بابا تاهیر ده‌كا، لێره‌دا دانه‌ر ده‌یه‌وێ ئه‌وه‌ده‌رببڕێ، كه‌پله‌و جێگه‌ی ده‌روێش و سۆفییان له‌و ده‌وره‌دا باڵا بووه، ڕووداوی دیده‌نییكه‌به‌م جۆره‌ده‌گێڕ‌ێته‌وه: "بیستم له‌و كاته‌ی كه‌سوڵتان توغرول به‌گ هاته‌شاری هه‌مه‌دان، ڕۆڵه‌كانی سۆفیان سێ پیر بوون، بابا تاهیر و بابا جه‌عفه‌ر و شێخ حه‌مشا. له‌لای شا‌خێك، كه‌ناوی خدر بوو، له‌ده‌روازه‌ی هه‌مه‌دان وه‌ستابوون. كه‌سوڵتان چاوی پێیان كه‌وت، پیاوه‌كانی خۆی ڕاگرت و خۆشی له‌ئه‌سپ هاته‌خوواره‌وه‌و له‌گه‌ڵ‌ شالیاری ئه‌بوونه‌سری كه‌نده‌ری به‌ره‌و ڕوویان هات و ویستی ده‌ستیان ماچ بكا. 

بابا تاهیر له‌و كاته‌دا له‌باری ڕاکێشاندا بوو و ڕووی كرده‌سوڵتان و پێی وت: "ئه‌ی تورك ده‌ته‌وێ‌ چی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی خودا بكه‌ی؟" وتی: ئه‌وه‌ی فره‌مان ده‌كه‌ی ئه‌وه‌ده‌كه‌م." بابا تاهیر پێی وت:‌‌ "ئه‌وه‌بكه‌كه‌خواد ده‌یه‌وێ، خودا ده‌ڵێت: (ان الله‌یامر بالعدل و الاحسان)." سوڵتان ده‌ستی كرد به‌گریان و وتی: "وا ده‌كه‌م." بابا تاهیر ده‌ستی گرت و پێی وت: "ئه‌م دیارییه‌له‌من وه‌رده‌گری؟" سوڵتان وتی: "به‌ڵێ." ئیتر بابا تاهیر گه‌رووی مه‌سینه‌شكاوه‌كه‌ی له‌ئه‌موستی ده‌رهێنا، ئه‌وه‌ی بۆ ماوه‌یێكی زۆر بۆ ده‌سنوێژ به‌كاریهێنابوو، وه‌له‌ئه‌موستی سوڵتانی كرد و پێی وت: "من هه‌موو سامانی سه‌ر ز‌ه‌ویم خستۆته‌ناو ده‌ستت، له‌وكاته‌ی كه‌ئه‌م ئه‌موستیله‌یه‌له‌ئه‌موستت ده‌كه‌م، دادپه‌روه‌ربه." سوڵتان دیاریی بابا تاهیر پاراست و بۆ هه‌‌ر شه‌ڕێك بچووایه‌له‌ده‌ستی ده‌كرد. 

له‌ڕاستییدا به‌ته‌واوی ساڵی له‌دایكبوونی بابا تاهیر ئاشکرانییه. له‌سه‌رچاوه‌یێكدا ئه‌وه‌هاتووه، كه‌"بابا تاهیر كوڕی فه‌ریدوونه، له‌ساڵی 1019 زایینی له‌ژیانابووه، له‌به‌ڵگه‌یێكی ڕاستگۆ بیستراوه، كه‌هه‌ر له‌و ساڵه‌شدا كۆچی دووایی كردووه. 

هه‌ندێ له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن، كه‌له‌937 - 1019دا ژیاوه، هه‌ندێكی تر ده‌ڵێن له‌999 - 1058دا ژیاوه، به‌شێكیش به‌هاوچه‌رخی ئیبنی سینا 1063 زایینی داده‌نێن، هی واش هه‌یه‌به‌هاوچه‌رخی خواجه‌نه‌سیره‌دینی تووسی 1273 زایینی داده‌نێن. 

ناسنامه‌نووسه‌كان سه‌رده‌می جیاواز بۆ ژیانی بابا تاهیر دیاری ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌ی كه‌به‌هاوچه‌ری عه‌ینو لقوزاتی هه‌مه‌دانی 1130 زایینی مردووه‌داده‌نێن، دیاره‌له‌ڕاستی دوور كه‌وتوونه‌ته‌وه، خۆ ئه‌وه‌ی به‌هاوچه‌رخی خواجه‌نه‌سیره‌دینی تووسیشی داده‌نێ، دیاره‌زیاتره‌له‌ڕاستی دوور كه‌وتۆته‌وه. 

ڕه‌زا قولی خانی هیدایه‌ت ده‌ڵێ: "تاهیری عوریانی هه‌مه‌دانی عوریانی هه‌مه‌دانی ناوی پیرۆزی بابا تاهیره، له‌زانا و دانا سه‌رده‌می خۆی بووه، خاوه‌نی شكۆداری و جێگای بڵند بووه، هه‌ندێ به‌هاوچه‌رخی سوڵتانه‌كانی سه‌لجووقی داده‌نێن، ئه‌مه‌ڕاست نییه، بابا تاهیر له‌شێخه‌كۆنه‌كانه، هاوچه‌رخی دێله‌مییه‌كان بووه، له‌ساڵی 410 پێش كۆچی پێش عونسووری و فیرده‌وسی و هاوچه‌رخه‌كانی ئه‌وان كۆچی دووی كردووه." 

کوردوپیدیا‬

******************************************************************************** 

                                                      

                                                                    جگه‌رخوێن    

له‌ ساڵی 1903 ز له گوندی حه‌سار نزیك به شاری ماردین له‌دایكبووه. به‌منداڵی شوانی و گاوانی كردوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نه‌داربوه و باوكی كۆچی دواییكردوه، خوشكه‌كه‌ی گرتوویه‌تییه خۆی و به‌خێوی كردووه و دواتر له‌به‌ر هێنده ده‌رده نه‌داری و هه‌ژاری به‌ناچاری گوندی حه‌سار جێده‌هێڵن و له‌ساڵی 1914 بۆ گوندی عامووده ده‌یگوێزنه‌وه. 
جگه‌رخوێن هه‌ر له منداڵییه‌وه زیره‌كی و هۆشیاری و توندوتۆڵی پێوه‌ دیاربووه و حه‌زی له خوێندن كردووه، بۆیه به‌هه‌ر جۆرێك بێت، ناردوویانه به‌ر خوێندن له حوجره‌ی مزگه‌وت و سه‌رجه‌م خوێندنه‌كانی زۆر زیره‌كانه به‌رێكردووه وه‌ك خوێندنی زمانی عه‌ره‌بی و زانسته‌كانی ئایینی ئیسلام، بۆیه به ئومێدی ته‌واوكردنی مۆڵه‌تی دوازده زانستی باكوور و هه‌ر چوار پارچه‌ی كوردستان گه‌ڕاوه و دواتر له‌سه‌ر ده‌ستی مه‌لا عوبێد وه‌رگرتووه. 
له كوردستانی ڕۆژئاوا و ماوه‌یه‌كیش له كوردستانی باشوور و ڕۆژهه‌ڵات مه‌لایه‌تی كردووه. 
جگه‌رخوێن له‌ساڵی 1946 ز ڕوو ده‌كاته شاری قامیشلی و ده‌ست به‌كاری ڕامیاری ده‌كات و ده‌بێته ئه‌ندامی پارتی جڤاتا ئازادی و یه‌كیه‌تییا كورد (Civata Azadî û Yekîtiya Kurd). له‌ساڵی 1948 ز دا ده‌بێته ئه‌ندامی پارتی كۆمنیستی سوری و له‌ساڵی 1954 ز دا بۆ ئه‌ندامێتی په‌رله‌مانی سوریا ده‌پاڵێورێت. له‌ساڵی 1957 ز واز له‌پارتی كۆمۆنیست ده‌هێنێت و ڕێكخراوی ئازادی داده‌مه‌زرێنێت. ئه‌و ڕێكخراوه‌ش پاشتر ده‌چێته ناو پارتی دیموكراتی كوردستانی سوریاوه. له‌ساڵی 1959 ز دا جگه‌رخوێن ڕووده‌كاته كوردستانی باشوور و تا ساڵی 1963 ز له زانكۆی به‌غدا ده‌بێته مامۆستای وانه‌بێژ له‌ به‌شی زمانی كوردی. دواتر ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ قامیشلی سه‌رقاڵی نووسین و كاری ڕامیاری ده‌بێت. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا و له‌ شاری دیمه‌شق ده‌خرێته گرتووخانه‌وه. 
بۆ به‌شداریكردن له‌شۆڕشی مه‌لا مسته‌فا با‌رزانی جگه‌رخوێن له‌ساڵی 1969 ز ڕوو ده‌كاته كوردستانی باشوور و چالاكی كوردایه‌تی خۆی پێشكه‌شی شۆڕشی كوردی ده‌كات. 
له‌ساڵی 1973 ز دا به‌ره‌وو لوبنان ده‌چێت و له‌وێش هۆنراوه‌ی كیمه‌ ئه‌ز (Kîme Ez) ده‌نووسێت. 
جگه‌رخوێن له‌ ساڵی 1976 ز دا بۆ سوریا ده‌گه‌ڕێته‌وه و له‌ ساڵی 1979 ز ناچار ده‌بێت ڕووبكاته وڵاتی سوێد و له‌وێ وه‌ك په‌ناهه‌نده‌یه‌ك ده‌گیرسێته‌وه و به‌نووسینه‌وه سه‌رقاڵ ده‌بێت و له 1984.10.22 كۆچی دوایی ده‌كات و ته‌رمه‌كه‌ی بۆ قامیشلی ده‌گوێزرێته‌وه و له‌وێ به‌خاكی كوردستان ده‌سپێدرێت، ئه‌وه‌ش هه‌روه‌ك خۆی پێش مردنی داوایكردبوو. 
به‌رهه‌مه‌كان: 
دیوانی ئاڤستای جگه‌رخوێندیوانی یه‌كه‌م: پریسك و په‌تی (Prîsk û Pêtî)، ساڵی 1945 ز دیمه‌شق 
دیوانی دووه‌م: سه‌ورا ئازادی (Sewra Azadî)، ساڵی 1954 ز دیمه‌شق 
دیوانی سێیه‌م: كیمه‌ ئه‌ز (Kîme Ez)، ساڵی 1973 ز دیمه‌شق 
دیوانی چواره‌م: ڕۆناك (Ronak)، ساڵی 1980 ز ستۆكهۆڵم 
دیوانی پێنجه‌م: زه‌ند ئاڤستا (Zend-Avista)، ساڵی 1981 ز ستۆكهۆڵم 
دیوانی شه‌شه‌م: شه‌فه‌ق (Şefeq)، ساڵی 1982 ز ستۆكهۆڵم 
دیوانی حه‌وته‌م: هێڤی (Hêvî)، ساڵی 1983 ز ستۆكهۆڵم 
دیوانی هه‌شته‌م: ئاستی (Astî)، ساڵی 1985 ز ستۆكهۆڵم 
ده‌ستوورا زمانێ كوردی (Destûra Zimanê kurdî)، ساڵی 1961 ز به‌غدا 
فه‌رهه‌نگ (په‌رچێ یه‌كه‌م) (Ferheng, perçê yekem)، ساڵی 1962 ز به‌غدا 
فه‌رهه‌نگ (په‌رچێ دوه‌م) (Ferheng, perçê diwem)، ساڵی 1962 ز به‌غدا 
سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی خۆزگه‌‬

 ______________________________________________________________________________________

                                                        

                                                                           جه لی 

  ناوی عه‌بدوڵڵا كوڕی مه‌لا ئه‌سعه‌دی جه‌لی زاده‌یه، له ساڵی 1834 له كۆیه له دایك بووه. سه‌ره‌تای خوێندنی حوجره‌ی مزگه‌وتی له لای باوكی بووه. له قۆناغی فه‌قێیه‌تیدا هاو‌‌ڕێی حاجی قادری كۆیی بووه. پێكه‌وه ڕوویان كردۆته نا‌‌‌وچه‌ی باڵه‌كیان و له گوندی شێخ وه‌تمان له حوجر‌ه‌ی مه‌لا محه‌مه‌دی كاك عه‌بدووڵڵا خوێندوویانه‌. 

جه‌لی له ساڵی 1871 له‌گه‌ڵ باوكی حه‌جی كردووه له ماوه‌ی جێبه‌جێكردنی فه‌رمانه‌كانی حه‌ج مه‌لا ئه‌سعه‌دی باوكی كۆچی دوایی كردووه و له وڵاتی حیجاز به‌خاك سپێراوه، ئیتر خۆی گه‌ڕاوه‌ته‌وه كۆیه و بووه به‌جێنشینی باوكی. 
جه‌لی پێوه‌ندی و ناسیاوی له‌گه‌ڵ مه‌لا و شێخانی ده‌روێشی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا بووه هی وه‌كو شێخ عومه‌ری بیاره‌ی نه‌قشبه‌ندی و كاك ئه‌حمه‌دی شێخی قادری و مفتی زه‌هاوی و هی دیكه. 
مه‌لا عه‌بدوڵڵا "جه‌لی" هه‌ڵبژاردووه وه‌ك نازناوی شیعری، ئه‌مه‌ی له نازناوی بنه‌ماڵه‌ "جه‌لی زاده‌"وه وه‌رگرتووه. 
جه‌لی شاعیر له ساڵی 1908دا كۆچی دواییكردوه. 
سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی خۆزگه‌‬

 ______________________________________________________________________________________

                                                     

                                                            حاجی قادری كۆیی

    حاجی قادر كوڕی مه‌لا ئه‌حمه‌دی كوڕی مه‌لا ساڵحی كوڕی مه‌لا ئه‌حمه‌دی گه‌وره‌یه. ناوی دایكی فاتێ (فاتیمه‌) بووه. له نێوه‌ندی وێژه‌ و ڕۆشنبیری كوردیدا ئه‌وه باوه وشه‌ی "حاجی" پێشناوی چوونه حه‌جی نییه، چونكه ‌حه‌جی نه‌كردووه، ناوی قادر یا عه‌بدولقادر بووه و له مانگی حاجییان له دایكبووه له‌به‌ر ئه‌وه‌ له منداڵییه‌وه به‌حاجی قادر ناوبانگی ده‌ركردووه. 

حاجی له ساڵی 1816 له گوندی گۆڕقه‌ره‌ج له‌ دایكبووه، ئه‌م ئاوایییه كه‌وتۆته خوارووی ڕۆژئاوای شاری كۆیه نزیك شوێنه‌واری گۆمه‌لاڵه‌ی دۆڵی مۆردان. 
حاجی زۆر منداڵ بووه كه باوكی مردووه. له ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵیدا فاتێی دایكی ناویه‌تی به‌رخوێندن. له نه‌ریتی ناو كورده‌واری ئه‌وه باو بووه كوڕی تاقانه به‌منداڵی باوكی كۆچی دوایی كردبێ دایكی ده‌یخسته به‌رخوێندن. خوێندنی به‌رایی حاجی لای مه‌لا ئه‌حمه‌دی ئۆمه‌ر گونبه‌تی بووه. ئه‌مه خاڵۆزاری ‌حاجی بوو. له دوای دوو ساڵ فاتێی دایكیشی كۆچی دوایی ده‌كا. به‌م جۆره بێ كه‌س ده‌مێنێته‌وه و مه‌لا ئه‌حمه‌د به‌خێوی ده‌كا. 
له خوێندنی حوجره تا گه‌یشتۆته قۆناغی فه‌قێیه‌تی له كۆیه بووه. له هاوینی ساڵی 1853 له‌گه‌ڵ مه‌لا عه‌بدوڵڵای جه‌لی زاده وه‌ك فه‌قێیێك بۆ خوێندن ڕوو له گوندی شێخ وه‌تمان له ناوچه‌ باڵه‌كایه‌تی ده‌كا. هه‌ردووكیان ده‌بن به‌فه‌قێی مه‌لا محه‌مه‌دی كاك عه‌بدوڵڵا. له دوای ماوه‌یێك حاجی له مه‌لا عه‌بدوڵڵای جه‌لی زاده جیا ده‌‌بێته‌وه و به‌ته‌نیا به‌ره‌و شاره‌كانی سه‌رده‌شت و سابڵاغ (مه‌‌هاباد) و شنۆ ده‌كه‌وێته ڕێ، بۆ ماوه‌ی شه‌ش حه‌و ساڵ له‌م شارانه‌دا ده‌مێنێته‌وه تا پڕۆگرامه‌كانی خوێندنی حوجره ته‌واو ده‌كا له زانستییه‌كانی ئایینی ئیسلام و زمانی عه‌ره‌بی. له ساڵی 1862 مۆڵه‌تی دوازده‌ زانستی وه‌رگرتووه و به‌ڕێگای ده‌شتی لاجان و باڵه‌كایه‌تی گه‌ڕاوه‌ته‌وه كۆیه. 
ژیانی حاجی له كۆیه ئاسان نه‌بووه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌هیچ جۆرێ بۆی نه‌كراوه مه‌لایه‌تی بكا، یا خۆی نه‌یویستووه خه‌ریكی پیشه‌ی مه‌لایه‌تی بێ، هه‌روه‌ها بێ ئۆقره‌یی كاری له ژیانی تایبه‌تی خۆی كردووه و بووه به‌هۆی ئه‌وه‌ی ژن نه‌هێنێ و خۆی نه‌خاته ناو داوی خێزانی و تووشی به‌خێوكردنی ماڵ و منداڵ نه‌بێ. 
پێوه‌ندی حاجی به‌ئاغا و كاره‌به‌ده‌ستانی سه‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵی كۆیه بنه‌ماڵه‌كانی حه‌وێزی (به‌تایبه‌تی ئه‌خته‌ر - ئه‌مین ئاغای شاعیر) هه‌روه‌ها غه‌فووری و مه‌لاكان باش بوو، به‌ڵام ئه‌مه نه‌یتوانیوه له تیر و توانجی سیستێمی ده‌ره‌‌به‌گی و بزووتنه‌‌وه‌ی ده‌روێشیزم كه هه‌میشه له خزمه‌تی ده‌سه‌ڵاتی سوڵتانی عوسمانی بوون ڕزگاری ببێ. لێره‌دا شێخ نه‌بی ماویلی ڕۆڵی گرنگی بووه له به‌ربه‌ره‌كانی كردنی حاجی و ته‌نگه‌تاوكردنی تا پله‌یێك وڵات به‌جێ بێڵێ و ئاواره‌ی وڵاتان بێ. ئه‌م شێخ نه‌بی ماویلییه مه‌لایێكی باش بووه، له ڕواندز خوێندوویه‌تی و له‌وێ ژیاوه. شێخی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی بووه، ماڵی له كۆیه بووه، ئاماده بووه هه‌رچی خراپه هه‌یه بیكا بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی و دابینكردنی وڵات. بێ گومان هه‌ڵوێستی كه‌سێكی وا به‌رامبه‌ر به‌بلیمه‌ت و ڕاستگۆ و زیره‌ك و نیشتیمانپه‌روه‌ر له‌خۆبردوویێكی وه‌كو ‌حاجی له كاری خراپه به‌ولاوه به‌رامبه‌ری هیچی دیكه نابێ. 
‌حاجی سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێ و ڕوو ده‌كاته وڵاتی ئاواره‌یی، له‌ ئه‌نجامدا له ئه‌سته‌مووڵ ده‌نیشێته‌وه. وه‌كو نالی له‌و شاره گه‌وره‌یه‌دا گوم نابێ. له كوردی دڵسۆزی هاوڕه‌گه‌زی خۆی ده‌گه‌ڕێ، هه‌ندێكیان ده‌دۆزێته‌وه، دیارترینی ئه‌و كوردانه چه‌ندانێك له ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ی به‌درخان پاشا ده‌بن. 
حاجی له ئه‌سته‌مووڵ وه‌كو جووتیارێكی دواكه‌وتووی نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌می كوردستان ناكه‌وێته ڕوو، هه‌روه‌ها وه‌كو كۆلكه مه‌لایێكی مردووشۆر نابینرێ، به‌ڵكو وه‌ك ڕۆشنبیرێكی شاره‌زا و هوشیار و دڵ و ده‌روون پڕ له هێزی پێشكه‌وتن و شۆڕشی خۆی ده‌نواند. له‌به‌ر ئه‌وه كۆمه‌ڵی تازه‌پێشكه‌وتوو له چاو كۆمه‌ڵه دواكه‌وتووه‌كه‌ی خۆی زیاتر ڕێی بۆ خۆش ده‌كرد شتی نوێ فێر ببێ. نزیكی ئه‌سته‌مووڵ له ئه‌وروپا ڕێگه‌ی بۆ حاجی خۆش كرد بینینی به‌رامبه‌ر به‌ئه‌وروپا فراوانتر بێ. ئۆتۆمۆبیل و شه‌مه‌نده‌فه‌ری له‌و وڵاته‌دا چاو پێ كه‌وت. له‌ نزیكه‌وه ڕۆژنامه‌ و كۆواره‌كانی وڵاتی عوسمانی ده‌خوێنده‌وه. 
بناغه‌ی بوونی حاجی به‌ڕۆشنبیر و زانای هاوچه‌رخ و ڕامیاری و ستراتیجی و دانا له كۆیه ده‌ستی پێكرد، له كوردستانه‌وه ئه‌م بیروڕا نوێیانه له لا دروست بووبوون به‌ڵام له وڵاتی عوسمانی له‌م لایه‌نه‌وه گه‌لێ شتی نوێ فێر بوو. حا‌جی كه پشتی له وڵاتی خۆی كرد ته‌نیا شاعیر نه‌بوو، هه‌ڵگری بیروباوه‌ڕی نوێی ده‌ره‌وه‌ی دوازده‌ زانسته‌كه‌ی ئایینی ئیسلام و زمانی عه‌ره‌بی بوو، كۆمه‌ڵی نوێ یاریده‌ی دا ئاسۆی بیروڕای مرۆڤایه‌تی و نه‌ته‌وایه‌تی زیاتر فراوان ببێ ڕۆژگارانی ماوه‌ی ژیانی حاجی له وڵاتی عوسمانی زۆر ئاشكرا نییه، ڕاسته ئێمه‌ ده‌زانین پێوه‌ندی به‌به‌درخانییه‌كانه‌وه هه‌بوو، به‌ڵام له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ی به‌درخانییان، خۆیان ده‌ستبه‌سه‌ر بوون چاوای خه‌فیه و سیخوڕی وڵات به‌دوایانه‌وه بوون، له هه‌موو هه‌رێمه‌كانی كوردستانی گه‌وره بڵاو بووبوونه‌وه هه‌روه‌ها له ئه‌سته‌مووڵ و شاره‌كانی سوریا و قاهیره‌ی میسر و جێگه‌ی دیكه‌ ده‌بینران، زیاد له‌سه‌ر ئه‌مه له مه‌ڵبه‌ندی خۆشیان جزیری بۆتان ده‌ژیان، جا ئێمه ئه‌وه ده‌زانین زۆربه‌ی ژیانی ئه‌و وڵاته‌ی حاجی له‌گه‌ڵ ئه‌واندا له ئه‌سته‌مووڵ‌ بوو، به‌ڵام ڕه‌نگه له‌ جێگه‌ی دیكه‌ش له‌گه‌ڵیاندا ژیا بێ، جێی وه‌كو جزیری بۆتان. 
سه‌رچاوه‌ی هه‌ره گرنگ بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ژیانی ‌حاجی هۆنراوه‌كانی خۆیه‌تی، چونكه ته‌نیا هۆنراوه‌ی دڵداری نه‌وتووه به‌ڵكو چۆته ناو ناخی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌ته‌وه‌كه‌یه‌وه، بێگومان ئه‌م جۆره هۆنراوانه زانیاری زۆر به‌ده‌سته‌وه ده‌ده‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته بایه‌خ به‌م جۆره به‌رهه‌مه‌ی شاعیر بدرێ. 
هه‌رچۆنی بێ له دوای ته‌مه‌نێكی درێژ زۆربه‌ی بۆ خۆی ناله‌باری بوو، بۆ نه‌ته‌وه‌ی به‌ختیار بوو له ئه‌سته‌مووڵ له ساڵی 1897 كۆچی دواییكرد. وا باوه له ئه‌سته‌مووڵ نێژراوه، به‌ڵام گۆڕی پیرۆزی دیار نییه. 
ڕۆژنامه‌ی "كوردستان"ی قاهیره له ژماره‌ سییه‌می 20ی مایسی 1898 به‌هۆی تێپه‌ڕبوونی ساڵێك به‌سه‌ر كۆچی دوایی ‌حاجی هه‌واڵی مردنی بڵاوكردبووه‌وه. 
سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی خۆزگه‌‬

______________________________________________________________________________________

                                         

                                                            جه‌میل سدقی‌ زه‌هاوی  

  كوڕی‌ محه‌مه‌د فه‌یزی‌ كوڕی‌ میر ئه‌حمه‌دی‌ كوڕی‌ حه‌سه‌ن به‌گه‌و به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك ئه‌چێته‌وه‌سه‌ر بابا سڵێمانی‌ میری‌ بابان. نازناوی‌ (زه‌هاوی‌)یان بۆیه‌به‌سه‌ردا بڕاوه‌چونكه‌حه‌سه‌ن به‌گی‌ باپیره‌گه‌وره‌یان ماوه‌یه‌ك له‌ناوچه‌ی‌ (زه‌هاو) ژیاوه‌. جه‌میل سدقی‌ ساڵی‌ 1863 له‌به‌غدا له‌دایك بووه‌و هه‌ر له‌وێ‌ خوێندنی‌ ته‌واو كردووه‌. 

هێشتا زۆر گه‌نج بووه‌كه‌كرا به‌ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ مه‌عاریفی‌ به‌غداو سێ‌ ساڵ پاش ئه‌وه‌بوو به‌به‌ڕێوه‌به‌ری‌ چاپخانه‌ی‌ ولایه‌تی‌ به‌غداو به‌به‌رێوه‌به‌ری‌ رۆژنامه‌ی‌ (زه‌ورا). 
پاشان كرا به‌ئه‌ندامی‌ دادگای‌ ئیستئناف. له‌ته‌مه‌نی‌ 25ساڵیدا تووشی‌ نه‌خۆشییه‌كی‌ سه‌خت هات و قاچی‌ چه‌پی‌ ئیفلیج بوو. ساڵی‌ 1896 ده‌عوه‌ت كرا بۆ ئه‌سته‌مبول و ئه‌م به‌رێگه‌ی‌ میسردا رۆیی‌ و له‌وێ‌ له‌گه‌ڵ نووسه‌رو ئه‌دیبه‌به‌ناوبانگه‌كانی‌ ئه‌و وڵاته‌دا ئاشنایه‌تی‌ په‌یدا كرد. له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی‌ سیاسی‌، له‌ئه‌سته‌مبوڵ گیروگرفتی‌ زۆری‌ هاته‌رێ‌ و پاشان دوور خرایه‌وه‌بۆ یه‌مه‌ن و ماوه‌ی‌ ساڵێكی‌ له‌وێ‌ برده‌سه‌ر و پاشان گه‌ڕایه‌وه‌به‌غدا. 
دوای‌ راگه‌یاندنی‌ مه‌شروتییه‌تی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ بوو به‌نوێنه‌ری‌ به‌غداو له‌ئه‌سته‌مبوڵ نیشته‌جێ‌ بوو. كه‌جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانی‌ ده‌ستی‌ پێكرد گه‌ڕایه‌وه‌به‌غداو خه‌ریكی‌ خوێندنه‌وه‌و نووسین و ئه‌ده‌بیات بوو. پاش دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عێراق ساڵی‌ 1925 كرا به‌ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئه‌عیان و له‌م پۆسته‌دا مایه‌وه‌تا خانه‌نشین كرا. 
جه‌میل سدقی‌ شاعیرێكی‌ گه‌لێ‌ به‌تواناو په‌خشان نووسێكی‌ لێهاتوو بووه‌، جگه‌له‌زمانی‌ كوردی‌، ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ته‌واوی‌ به‌سه‌ر زمانه‌كانی‌ عه‌ره‌بی‌ و فارسی‌ و توركیدا هه‌بووه‌و به‌هه‌موویان شیعری‌ نووسیوه‌. له‌گه‌ڵ شێخ ره‌زای‌ تاڵه‌بانیدا شه‌ڕه‌شیعری‌ زۆری‌ هه‌یه‌. ئه‌م پیاوه‌هه‌ڵكه‌وتووه‌كه‌به‌هاوتای‌ (ئه‌حمه‌د شه‌وقی‌) له‌قه‌ڵه‌م ئه‌درا ساڵی‌ 1935 له‌به‌غدا كۆچی‌ دوایی‌ كردو له‌مه‌رقه‌دی‌ ئیمامی‌ ئه‌عزه‌م به‌خاك سپێردرا. خوالێخۆشبوو له‌پاش خۆی‌ پانزه‌به‌رهه‌می‌ چاپكراوی‌ بۆ به‌جێ‌ هێشتووین.‬

   كوردوبيديا 

______________________________________________________________________________________

                                                     

                                                                       مه حوی 

  ناوى ته‌واوى مه‌حوى شاعیر مه‌لا محه‌مه‌دى کوڕى مه‌لا عوسمانى باڵخى یه‌ (باڵخ گوندێکى ناوچه‌ى ماوه‌تى شارى سلێمانى)یه‌، له‌نه‌وه‌ى پیر و زاناى ناودار "شێخ ڕه‌ش" باپیرى وه‌ك باوکى ناوى مه‌لا عوسمان بووه‌، وه‌ك شێخ مارفى نۆدێ له‌گه‌ڵ دروستکردنى شارى سلێمانى هاتۆته‌ شارى نوێوه‌. 


مامۆستا محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌کى به‌گ ده‌ڵێت له‌ ساڵى (1836 – 1837) له‌دایک بووه‌، کاکه‌ى فه‌لاح ده‌ڵێ له‌ ساڵى (1831 – 1832) له‌دایکبووه‌، باوکى خه‌لیفه‌ى شێخ عوسمان سیراجه‌دینى بیاره‌ بووه‌.

مه‌حوى شاعیر له‌ته‌مه‌نى حه‌وت ساڵیدا خراوه‌ته‌ به‌رخوێندن و ماوه‌یه‌ک لاى باوکى خوێندویه‌تى پاشان چۆته‌ شارى سنه‌ و سابڵاخ و گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سلێمانى و دواتر چۆته‌ شارى به‌غداد و بووه‌ به‌ فه‌قێ‌ى زاناى به‌ناوبانگى کورد "موفتى زه‌هاوى" و مۆڵه‌تى مه‌لایه‌تى لاى ئه‌و وه‌رگرتووه‌ و بووه‌ به‌ مه‌لاى مزگه‌وتى ئیمام ئه‌عزه‌م له‌ شارى به‌غداد پاشان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ شارى سلێمانى و بووه‌ به‌ ئه‌ندامى دادگا، ساڵى 1868 به‌هۆى مردنى باوکیه‌وه‌ ده‌ستى له‌کارى میرى کێشاوه‌ته‌وه‌.

ساڵى 1883 مه‌حوى شاعیر چووه‌ بۆ حه‌ج و له‌وێوه‌ چوه‌ بۆ ئه‌سته‌مبوڵ و له‌ڕێى که‌سانی ناوداری کورده‌وه‌ چاوى به‌ سوڵتان عه‌بدولحه‌میدى عوسمانى که‌وتووه‌و سوڵتان زۆر ڕێزى گرتووه‌ و به‌ فه‌رمانى ئه‌و خانه‌قایه‌کیان له‌ شارى سلێمانى بۆ دروستکردووه‌ که‌ ئێستا به‌ "خانه‌قاى مه‌حوى" به‌ناوبانگه‌.

مه‌حوی له ساڵى 1906 کۆچى دواییکردووه‌ و له‌یه‌کێك له‌ ژووره‌کانى خانه‌قاکه‌ى خۆیدا به‌خاک سپێردراوه‌.‬

______________________________________________________________________________________

                                                             

                                                                       بێ که‌س 

  ناوی “فایق” كوڕی “عبدالله به‌گ”ی كوڕی “كاكه حه‌مه‌”ی كوڕی “ئه‌لیاسه قۆجه‌”یه. بنچینه‌ی بنه‌ماڵه‌یان له قه‌ڵاچوالانه‌وه هاتووه‌ته سلێمانی و خۆی له 1905دا له سیته‌ك هاتووه‌ته ژیانه‌وه، ئه‌و دێیه‌ش بیست كیلۆمه‌تر‌ه‌یه‌ك له باكووری ڕۆژه‌‌ڵاتی سلێمانی‌یه‌وه‌ دووره و ئه‌و ئه‌وساته‌ش سیته‌ك سه‌نته‌ری “شارباژیر” ‌‌‌‌‌‌بووه. عبدوڵڵا به‌گی باوكی له‌وێ “تابوور ئاغاسی” بووه. له دایكیشیه‌وه له بنه‌ماڵه‌ی ئاغه‌له‌ره‌كانی سلێمانییه.


ساڵی یه‌كه‌م‌ و دووهه‌می ته‌مه‌نی له سیته‌ك به‌سه‌ربردووه‌و، پاشان ماڵیان هاتووه‌ته‌وه‌ سلێمانی‌ و له ته‌مه‌نی سێ ساڵایدا ئاوه‌ڵه‌ی ده‌رداوه. هه‌ر به مناڵی باوكی له حوجره‌ی فه‌قێ خستوویه‌تیه‌ به‌ر خوێندن.

له 1911دا باوكی به ئیشی میری نێرراوه بۆ خانه‌قی و له‌وێوه‌ بۆ به‌غدا. له به‌غداوه ئه‌نێرێ به دوای ماڵ ‌و مناڵه‌كه‌‌یدا و ئه‌یانباته‌ ئه‌وێ‌. پاش ساڵێك خۆی چووه بۆ توركیا و ئه‌وانی له به‌غدا به‌جێهێشتووه. ئیتر فائق باوكی نه‌دیوه‌ته‌وه. هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا حه‌مه‌ سه‌‌عیدی برا گه‌وره‌ی له ئاوی ده‌جله‌دا ئه‌خنكێ و دوابه‌دوای ئه‌و دایكیشی كۆچی دوایی ده‌کات و فایق ئه‌كه‌وێته‌ لای خاڵی. ئه‌ویش‌ پاش چه‌ند مانگێك ئه‌مرێ ‌و فایق ‌‌و تاهیری برای ‌بچووكی به بێكه‌سی ئه‌مێننه‌وه.

ئه‌و ساته‌ی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهان هه‌ڵده‌گیرسێت، ڕێی هاتوچۆی نێوان به‌غدا و سلێمانی ده‌گیرێت. “حاجی ئه‌مینی كاكه حه‌مه‌”ی مامی له‌ سلێمانییه‌وه ئه‌نێرێته‌ لای “حاجی عه‌لی ئاغا”، ئه‌وه‌ی له‌ به‌غدا بووه، كه‌ چاودێری فایق ‌و براكه‌ی بكات و هه‌ر میراتێكیان له باوك ‌و دایكیانه‌وه بۆ مابێته‌وه بۆیان خه‌رج بكا. ئه‌ویش ئه‌یانداته ده‌ستی “حه‌به‌خان” ناوێك، ئه‌وه‌ی خێزانی ئه‌فسه‌رێكی خه‌ڵکی سلێمانی بووه‌ و له به‌غدا دانیشتووه.

ژنه‌كه‌ش مه‌ردانه ئه‌یانخاته ژێر باڵی به‌زه‌ییی خۆی ‌و ورده ورده پێیشیان ئه‌خوێنێ. دوو سێ ‌ساڵێك به‌م جۆره ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن. له 1917دا كه‌ساسییه‌كی زۆریان تووش ده‌بێ. له 1918دا حه‌به‌ خان ئه‌یانباته‌وه بۆ سلێمانی بۆ لای “حاجی ئه‌مین”ی مامیان.

فایق له سلێمانی ئه‌خرێته‌ قوتابخانه ‌و له پۆلی سێهه‌مدا وه‌رئه‌گیرێ‌ و تا ساڵی 1923 له‌سه‌ر خوێندن به‌رده‌وام ده‌بێت. هه‌موو ساڵێ به یه‌كه‌م ده‌رئه‌چێ. له‌و ساڵه‌دا له‌سه‌ر ئاره‌زووی مامی ئه‌چێته‌ قوتابخانه‌ی “علمیه‌” له كه‌ركووك. به‌ڵام بۆی ڕێناكه‌وێ له‌وێ بخوێنێ، ئه‌چێته‌ به‌غدا و ساڵی 1924 – 1925 له “دار العلوم” به‌سه‌رئه‌با. له‌وێش له‌به‌رده‌م بژێوی بژی‌ و له ساڵی 1926 – 1927دا ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سلێمانی. له‌وكاته‌دا سلێمانی ته‌نها پۆلی یه‌كه‌می ناوه‌ندیی تیا بووه، ناچار تێی ئه‌چێ.

له‌و ساڵانه‌دا ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ی ژیان ناچاری ئه‌كا دوكانێكی جگه‌ره‌چێتی بكاته‌وه، به‌ڵام ئه‌مه‌‌ش سه‌رناگرێ ‌و ده‌ستده‌کات به جگه‌ره ‌و شقارته فرۆشتنی ده‌ستگێڕی و پاشان په‌نا ئه‌باته به‌ر “ئه‌شغاڵ” و به ڕۆژانه له ڕێگای عه‌ربه‌ت ئیش ئه‌كاو چه‌ند مانگێك له‌سه‌ر ئه‌م ئیشه ده‌بێت.

له 1928دا بۆ ماوه‌ی چه‌‌ند مانگێك له هه‌ولێر ژیاوه. له‌‌و سه‌رده‌مه‌دا خوالێ‌خۆش‌بوو “قاله‌ی ئایشه‌ خان” ئه‌ندازیاری ئه‌شغاڵ بووه ‌و سه‌رپه‌رشتی كردنه‌وه‌ی ڕێگای هه‌ولێر – ڕه‌واندز – ڕایاتی كردووه. بێ‌که‌‌س دۆستی له ئه‌شغاڵ دامه‌زراندووه‌. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا بێ‌كه‌س ئه‌بێ به مامۆستای “زانستی” و له 1929دا ئه‌بیستێ باوكی له مه‌رعه‌ش له توركیا مردووه. له ساڵی 1930دا به هه‌ر ده‌ردی ‌سه‌ریه‌ك بووه به‌دوای میراتی باوكیا ئه‌چێ بۆ توركیا، هه‌ر له‌و ساڵه‌دا به نائومێدی ئه‌گه‌ڕێته‌وه.

هه‌ر له‌و ساڵه‌دا بوو ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی شه‌شی ئه‌یلوول له دژی هه‌ڵبرژادنه ساخته‌كه‌ی ده‌زگای پادشایه‌تی ڕوویدا. بێ‌كه‌س یه‌كێك بوو له‌و نیشتمان په‌روه‌رانه‌ی سه‌ركرده‌ی ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌یان كرد و تێیدا برینداریش بوو.

له‌ئه‌نجامی ئه‌و ڕۆڵه‌دا ئه‌یگرن ‌و ئه‌یخه‌نه به‌ندیخانه‌وه. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م به‌شداربوون ‌و سه‌ركرده‌یییه‌ی له‌سه‌ر کاریش لایئه‌به‌ن. هۆنراوه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی “ئه‌ی وه‌ته‌ن مه‌فتوونی تۆم…”ی له ناو به‌ندینخانه‌دا نووسیوه‌ته‌وه

ئه‌ی وه‌ته‌ن مه‌فتوونی تۆم…

ئه‌ی وه‌ته‌ن مه‌فتوونی تۆم‌و شێوه‌تم بیركه‌وته‌وه
وه‌ختی به‌ندیییو ئه‌ساره‌ت، پێ به ته‌وق ‌و كۆته‌وه
من له زیكرو فیكی تۆ غافڵ نه‌بووم، وا تێنه‌گه‌ی
حه‌پس و تێ‌هه‌ڵدان‌ و زیلله‌ت تۆی له بیر بردۆته‌وه
به‌و خودایه‌ی بێ‌شه‌ریك ‌و لامه‌كان‌ و واحیده
عه‌شقی تۆ نه‌وعێ له دڵما ئاگری كردۆته‌وه
ئاگرێكی ‌وا هه‌زار ساڵ ئاوێ بڕژێنیته سه‌ر
قه‌ت گڕو كڵپه‌و بڵێسه‌ی تا ئه‌به‌د نه‌كوژێته‌وه
باسی مه‌حزوونی و كه‌ساسیی خۆت نه‌كه‌ی توخوا وه‌ته‌ن
چونكه به‌و باسه برین‌و زامه‌كه‌‌م ئه‌كولێته‌و
ماته‌مینی تا به‌ كه‌ی، ده‌ی پێكه‌نه‌و سه‌ر هه‌ڵبڕه
موفته‌خیر به، شوهره‌تت وا عاله‌می گرتۆته‌وه
نه‌گبه‌تی لاچوو، سه‌عاده‌ت بۆته پشتیوانی تۆ
كه‌وكه‌بی به‌خت‌و فریشته‌ت به‌رزه، ئه‌دره‌وشێته‌وه
گه‌رچی به‌ینێكه زه‌لیل‌ و دیلی ده‌ستی زاڵمی
نۆبه‌تی شادیته ئه‌مجا ناحه‌زت لێك‌بێته‌وه
لافی میللیییه‌ت به‌ ده‌م له‌م عه‌سره‌دا كه‌ڵکی نییه
ڕۆژی هه‌وڵه، هه‌ر به هیممه‌ت گۆی هونه‌ر ئه‌برێته‌وه
بێ‌قوسووره، چه‌ند جه‌سووره صه‌د شوكر ئه‌ولاده‌كه‌ت
وا له‌ ڕێی تۆدا له خوێنا سه‌یری چۆن ئه‌تلێته‌وه
به‌سیه، ته‌عنه‌م لێ مه‌ده‌، هه‌ر ڕۆڵه‌كه‌ی جارانتم
هێنده‌ حیلمت بێ هه‌تاكو ده‌ست‌و پێم ئه‌كرێته‌وه
شه‌رته شه‌رتی پیاوه‌تی بێ گه‌ر خودا ده‌ستم بدا
دوژمنت په‌ت‌كه‌م وه‌كوو سه‌گ بیخه‌مه‌ ژێر پێته‌وه
ئه‌و ساته‌ی له‌ به‌ندینخانه‌ دێته‌ ده‌ره‌وه، قوتابخانه‌یه‌ك ئه‌كاته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی وانه‌ی تێدا بڵێته‌وه ‌و پێی بژی. له 1933دا میری وه‌ر‌ئه‌گرێ به مامۆستا ‌و ئه‌ینێرێته‌ مۆرتكه‌ی بازیان ‌و پاشان ئه‌ینێرێته‌ ته‌وێڵه‌. له هاوینی 1935دا له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵه مامۆستایه‌ك، له‌وانه‌ش یه‌كێكیان مامۆستا گۆرانی شاعیری به‌ناوبانگ بووه، به‌شداری له کۆرسێکدا كردووه له به‌غدا بۆ مامۆستایان ئاماده‌ كراوه. بێ‌كه‌س له‌و سه‌رده‌مه‌دا مامۆستای قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی بازیان بووه.

له ساڵی 1937دا له وزه‌ی میریدا نامێنێت. مامۆستایه‌كی نه‌ترسی وه‌ها له سلێمانیدا هه‌بێ گیانی خه‌بات ‌و كوردایه‌تی بڵاوبكاته‌وه، دووری ئه‌خاته‌وه بۆ حیلله‌ و پاش ساڵێك ئه‌ینێرێ بۆ عه‌ماره. به‌ڵام بێ‌كه‌س ڕازی نابێت بچێ و ده‌ست له ئیشه‌كه‌ی هه‌‌ڵئه‌گرێ‌ و دێته‌وه سلێمانی. له‌وێش قوتابخانه‌یه‌ك ئه‌كاته‌وه تا 1941 وانه‌ی تێدا ئه‌ڵێته‌وه. ئه‌نجا ئه‌یكه‌نه‌وه به مامۆستای قوتابخانه‌كانی میری ‌و تا دوایی ساڵی 1948دا له قه‌ره‌داغ ‌و سلێمانی ‌و سورداش‌ و هه‌ڵه‌بجه‌ مامۆستا ئه‌بێ.

له 1948.12.18دا بۆ یه‌گجاری سه‌ر ئه‌نێته‌وه.

بێ‌كه‌س جگه‌ له زمانی كوردی، عه‌ره‌بی و فارسی و تاڕاده‌یه‌ك ئینگلیزیشی زانیوه‌. به‌تایبه‌تی له عه‌ره‌بیدا ده‌سێكی باڵای هه‌بووه. هۆنراوه‌یه‌كی زۆری عه‌ره‌بی له‌به‌ربووه. هه‌روه‌ها بڵاوه،‌ كه “معلقاتی سبعه‌” به‌ته‌واوه‌تی له‌به‌ربووه.

بێ‌كه‌س دووژنی هێناوه‌: یه‌كه‌میان له ساڵی 1935دا، به‌ڵام ‌پاش ساڵێك به نه‌خۆشی ده‌رده‌باریکه كۆچی دواییكردووه ‌و مردنه‌كه‌ی كارێكی زۆری كردۆته سه‌ر ده‌روونی بێ‌كه‌س ‌و وای لێكردووه ماوه‌یه‌ك گۆشه‌گیری ببێت.

له‌م ژنه‌ی كچێك و له ژنی دووهه‌می دوو كچ ‌و كوڕێكی بووه. کوڕه‌که‌شی (شێركۆ)یه .
______________________________________________________________________________________
 
مه وله وی 
 
   "مه‌وله‌وی" ناوی "سه‌ید عه‌بدولره‌حیم"ی کوڕی "مه‌لا سه‌عید"ه‌ و‌ له‌ نه‌وه‌ی "مه‌لا یوسف جان"ی کوڕی مه‌لا "ئه‌بوبه‌کر موصنه‌فی چوری"یه،‌ که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر خواناسی به‌ناوبانگ "سه‌ید محه‌مه‌د سه‌ید زاهید"، که‌ به‌ "پیر خدری شاهۆ" ناوبانگی ده‌رکردبوو. ‌له‌ وه‌چه‌ی حه‌زره‌تی "حوسه‌ینی کوڕی ئیمامی عه‌لی کوڕی ئه‌بووتالب"ه. نازناوی شیعریشی"مه‌عدوومی" بووه‌ و‌ له‌ناو خه‌ڵک و له‌ کۆڕی ئه‌دیباندا به‌ "مه‌وله‌وی" ناوبانگی ده‌رکردبووه‌.

مه‌وله‌وی له‌ساڵی‌ 1806دا له‌ دێی "سه‌رشانه‌" له‌ ناوچه‌ی "تاو‌گۆزی"، له‌ به‌شی باکووری کوردستان له‌ خێزانێکی ئایینپه‌روه‌ری له‌دایك بووه و‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می مناڵیدا ماڵی باوکی هاتووه‌ بۆ دێی "بیزاوه‌" له نزیك "هه‌ڵه‌بجه‌". له‌وێ لای باوکی قورئانی پیرۆزی ته‌واو کردووه‌ و ورده‌کتێبه‌ سه‌ره‌تایییه‌کانی فارسی و "صرف و نحو"ی خوێندووه‌. پاشان له‌سه‌ر ئوسوولی فه‌قێکانی کوردستان له "پاوه‌" له‌ ناوچه‌ی "هه‌ورامانی لهون" چووه بۆ خوێندن و‌ پاش ماوه‌یه‌ك له‌وێوه‌ چووه‌ بۆ "چور" له‌ "مه‌ریوان" و‌ له‌وێیشه‌وه‌ بۆ "سنه‌" و‌ له‌ مزگه‌وتی "وه‌زیر" دامه‌زراوه‌. ئینجا چووه‌ بۆ "بانه‌" و‌ له‌وێیشه‌وه‌ چووه‌ بۆ "سلێمانی" و‌ له‌ "مزگه‌وتی گه‌وره‌" دامه‌زراوه،‌ که‌ له‌و کاته‌دا هێشتا جه‌نابی "شێخ مه‌عرووفی نۆدێ" تێیدا مامۆستا بووه. ئینجا چووه‌ بۆ "هه‌ڵه‌بجه" و‌ له‌ "مزگه‌وتی جامیعه" لای "مه‌لا سادقی ته‌وێڵه‌یی"، که‌ موسته‌عید بووه‌ له‌ خزمه‌تی "شێخ عبدالله‌‌ خه‌رپانی"دا، خوێندوویه‌تی. ئینجا چووه‌ بۆ "قه‌ڵای جوانرۆ" و‌ له‌ خزمه‌تی "مه‌لا موحه‌ممه‌دی قازی"دا خوێندوویه. له‌وێیشه‌وه‌ بۆ جاری دووه‌م له‌ سه‌رده‌می "ڕه‌زاقولیخانی والی"دا چۆته‌وه‌ بۆ "سنه" و‌ له‌ مزگه‌وتی "دارالإحسان" دامه‌زراوه. ماوه‌یه‌کی زیاتر له‌ جاری پێشوو له‌وێ ماوه‌ته‌وه‌، ئینجا دیسانه‌وه‌ هاتووه‌ته‌وه‌ بۆ "سلێمانی" و‌ له‌ خزمه‌تی "مه‌لا عه‌بدولڕحمانی نوتشه‌یی"دا که‌ موفتیی "سلێمانی" و مامۆستای مزگه‌وتی "مه‌ڵکه‌ندی" بووه،‌ خوێندنی ته‌واو کردووه‌ و ئیجازه‌ی ده‌رسوتنه‌وه‌ی وه‌رگرتووه‌.

بڵاوه، که مه‌وله‌وی له‌ زمانی "ڕه‌زاقولی خانی والی"دا له‌ مزگه‌وتی "دارالإحسان"ی سنه له‌ خزمه‌تی حاجی مه‌لا "ئه‌حمه‌دی نوتشه‌یی"دا ئیجازه‌ی وه‌رگرتووه‌، ڕاست نییه‌. چونکه‌ حاجی مه‌لا ئه‌حمه‌د هه‌تاوه‌کوو پاش زه‌مانی "فه‌رهاد میرزا"، که‌ پاش "غولام شاخان" و "ڕه‌زا قولیخان"ی برای بووه‌ به‌ حوکمرانی "ئه‌رده‌ڵان" و‌ پاش سه‌فه‌ری حه‌جی له‌گه‌ڵ "شێخ بهاالدین" له‌پاش ساڵی 1873 بوو، ڕۆیشتووه‌ بۆ "سنه‌" و‌ له‌و کاته‌دا مه‌وله‌وی ته‌مه‌نی له‌ 60 ساڵ که‌متر نه‌بووه‌، به‌ڵکو پاش ئه‌وه‌ ته‌نها چه‌ند ساڵێك ژیاوه‌. که‌واته‌ چۆن ده‌گونجێت له‌ ته‌مه‌نی وه‌هادا ئیجازه‌ وه‌ربگرێت؟!

هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1855دا "شێخ سراج الدین" مه‌وله‌وی له‌گه‌ڵ حاجی "شێخ عبدالرحمان"ی کوڕی ده‌نیرێت بۆ "سنه‌" بۆ کێشه‌‌ی ناکۆکیی نێوان "غولام شاخان" و مه‌لاکانی "سنه‌". دیاره‌ ده‌بێت مه‌وله‌وی له‌وکاته‌دا مه‌لایه‌کی پایه‌بڵند بووبێت، ئه‌گینا بۆ ئیشی وه‌ها نه‌ده‌نێررا. جگه‌ له‌وه‌ش ڕێی تێ ناچێت مه‌وله‌وی ئیجازه‌ی لای "حاجی مه‌لا ئه‌حمه‌د" وه‌رگرتبێت، چونکه‌ هه‌شت ساڵ له‌و گه‌وره‌تر بووه‌. وه‌ك له‌م شیعره‌ فارسییه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت که‌ مێژووی له‌دایکبوونی حاجی "مه‌لا ئه‌حمه‌د"ه‌ به‌ "حروف ابجد":

هاتفی أز سر الهام بتأریخش گفت 
بود أحمد خلف أمجد عبد الرحمن 

که‌ ئه‌مه‌ش ده‌کاته‌ 1814. به‌ڵگه‌یه‌کی تریش هه‌یه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه،‌ که‌ مه‌وله‌وی له‌ سلێمانی ئیجازه‌ی وه‌رگرتووه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌و چیرۆکه‌یه،‌ که‌ پاشان هه‌ر له‌م کورته‌مێژووه‌ی ژیانیدا ده‌یگێڕینه‌وه‌ له‌باره‌ی چوونیه‌وه‌ بۆ سه‌یران بۆ "سه‌رچنار" له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له‌ میره‌کانی بابان پاش ته‌واوبوونی ئاهه‌نگی ئیجازه‌وه‌رگرتنی.

مه‌وله‌وی له‌ سه‌ره‌تای مه‌لایه‌تیدا له‌ دێی "چروستانه‌" له‌ نزیکی "هه‌ڵه‌بجه‌" دامه‌زراوه‌ فه‌قێی ڕاگرتووه‌ و ده‌ستی کردووه‌ به‌ ده‌رسوتنه‌وه‌. پاش ماوه‌یه‌ك هه‌وای "تصوف" ده‌که‌وێته‌ که‌لله‌ی و گرفتاری زه‌وقی "ئه‌هلی مه‌عنا" ده‌بێت و ده‌روات بۆ "ته‌وێڵه‌" بۆ خزمه‌تی "شێخ عثمان سراج الدین"ی خه‌لیفه‌ی "مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی"، که‌ یه‌که‌م که‌س بووه‌ ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ی له‌ کوردستاندا بڵاو کردۆته‌وه‌. مه‌وله‌وی له‌ "ته‌وێڵه‌" ده‌بێت به‌ موریدی "شێخی سراج الدین" و کاتێکی زۆر به‌ سلووکه‌وه‌ ده‌باته ‌سه‌ر.‌ پاش چه‌ند ساڵێک ده‌گوێزێته‌وه‌ بۆ "بیاویڵه‌"، که‌ دێیه‌که‌ له‌ ژووری "هه‌ڵه‌بجه‌"وه‌.

پاش ماوه‌یه‌کی تریش له‌وێوه‌ بار ده‌کات بۆ "گۆنه‌"، که‌ یه‌کیکه‌ له‌ دێیه‌کانی هۆزی "نه‌وروڵی". پاش چه‌ند ساڵێک ئه‌وێش به‌جێده‌هێڵێت و ده‌چێت بۆ "شه‌مێران"، که‌ ئه‌و کاته‌ له‌ژێر ئیداره‌ی "شێخ علی عه‌بابه‌یلێ"دا بووه‌. شێخی ناوبراو زۆر خزمه‌تی مه‌وله‌وی و ده‌ستوپێوه‌نده‌کانی ده‌کات، به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌ك به‌ کاریگه‌ریی "موحه‌ممه‌د پاشای جاف" به‌ڕێوه‌بردنی "شه‌مێران" له‌ ده‌ستی ئه‌و "شێخ علی"یه‌ ده‌سه‌نرێته‌وه‌ و ده‌درێته‌ ده‌ستی "ئوسمانی خاڵه‌"، که‌ له‌ پیاوماقوولانی هۆزی "یه‌زدانبه‌خشی" بووه‌. له‌ ئه‌نجامی ئه‌م لابردن و دانانه‌دا مه‌وله‌وی ماڵی له‌ "شه‌مێران" بار ده‌کات و ده‌ڕواته‌وه‌ بۆ "سه‌رشانه‌"، که‌ تێیدا له‌دایك بووه و‌ له‌وێ ده‌مێنێته‌وه‌ تا کۆچی دوایی ده‌کات.

مه‌وله‌وی له‌ دواساڵه‌کانی ژیانیدا تووشی گه‌لێك ڕوودوای ناخۆش بووه‌. ئه‌و ڕوداوانه‌‌ی له‌ چه‌ند پارچه‌ شیعردا به‌ سۆزه‌وه‌ هۆنیوه‌ته‌وه‌. کتێبخانه‌که‌ی سووتاوه‌. "عه‌نبه‌ر خاتوون"ی خێزانی مردووه،‌ که‌ جێگایه‌کی تایبه‌تی‌ له‌ دڵی مه‌وله‌ویدا هه‌بووه. حه‌وت ساڵ پێش کۆچی دوایی کوێر بووه‌. هه‌ر ئه‌م کوێربوونه‌شی بووه‌ به‌ هۆی مردنی. ئه‌وه‌ بووه‌ جارێكیان بۆ سه‌رخۆشیکردن له‌ دۆستێکی ده‌ڕوات بۆ "پریس"، که‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ دا نزیکی "هانه‌ سووره‌" ده‌بێته‌وه‌ به‌ جڵه‌وڕاکێشی وڵاخه‌که‌ی ده‌ڵێت: "من چاوم نابینێت، دارتوویه‌ك له‌سه‌ر ڕێگه‌مانه‌ لقێکی لاری هه‌یه‌ ڕێگه‌که‌ی گرتووه‌، که‌ گه‌یشتینه‌ لای پێم بڵێ، با سه‌رم دانه‌وێنمه‌وه‌." وه‌ها ڕێ ده‌که‌وێت، که‌ ده‌گه‌نه‌ ئه‌و شوێنه‌ کابرای "جڵه‌وڕاکێشی وڵاخه‌که‌ی" له‌بیری ده‌چێته‌وه‌، که‌ مه‌وله‌وی ئاگادار بکاته‌وه. مه‌وله‌وی سنگی ده‌دات به‌ داره‌که‌دا و به‌ پشتدا ده‌که‌وێته‌ خواره‌وه‌ له‌سه‌ر وڵاخه‌که‌ و پشتی ده‌شکێت و‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌دا له‌ 1883دا ماڵئاواییی یه‌کجاری ده‌کات و له‌ گۆڕستانی "ئه‌سحابه‌" له‌ نزیکی "سه‌رشاته‌" به‌خاك ده‌یسپێرن.

مه‌وله‌وی پایه‌یه‌کی بڵندی هه‌یه‌ له‌ناو زاناکانی کورددا و‌ به‌تایبه‌تی له‌ "قسه‌زانه‌کان"دا ده‌ستێکی باڵای هه‌بووه‌. ئه‌و دانراوانه‌ی، که‌ له‌ پاشی ماو‌نه‌ته‌وه،‌ بریتین له‌مانه‌ی خواره‌وه‌:

- "الفضیلة" 2031‌ شیعری عه‌ره‌بییه‌ و‌ له 1868‌دا دایناوه و‌ عه‌نتیکه‌یه‌کی هونه‌رییه‌ و جگه‌ له‌مه‌ش،‌ که واتا زانستییه‌که‌ی زۆر ورد و به‌رزه‌. یه‌که‌م شیعری ئه‌م کتێبه‌ ئه‌مه‌یه‌:

بسم الله الرحمن الرحیم 
من تاه‌ فیه‌ نهیة الحکیم 

- "العقیدة المرضیة" 2454‌ شیعری کوردییه‌ و‌ له‌ 1933 له‌لایه‌ن "محی‌الدین صبري النعیمی"یه‌وه‌ له‌ میسر له‌چاپ دراوه‌. یه‌که‌م شیعری ئه‌م کتێبه‌ ئه‌مه‌یه‌:

زوبده‌ی عه‌قیده‌ و خولاصه‌ی که‌لام 
هه‌ر له‌ تو بو توس حه‌مد و ثه‌نای تام 

مه‌وله‌وی خۆی ئه‌م عه‌قیده‌یه‌ی کورت کردووه‌ته‌‌وه‌ و‌ باسه‌ گرانه‌کانی لێ لابردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی قوتابییه‌ تازه‌پێگه‌یشتووه‌کانی لێی تێبگه‌ن.

- "الفوائح" 257 شیعری فارسییه‌ و‌ له‌گه‌ڵ عه‌قیده‌ کوردییه‌ باسکراوه‌که‌دا له‌چاپ دراوه‌. یه‌که‌م شیعری ئه‌م کتێبه‌ ئه‌مه‌یه‌:

چو در خود بینم از بس رو سیاهی 
نگنجد اي الهی یا الهی 

جگه‌ له‌مانه‌ش نامیلکه‌یه‌کی به‌ فارسی هه‌یه‌، که باسی ئوسوولی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی ده‌کات.

نموونه‌یه‌ك له هۆنراوه‌‌کانی مه‌وله‌ی

ئاماوه‌ وه‌هار، وه‌هار شادی 
بۆی عه‌تر نه‌سیم غونچه‌ی ئازادی 
خێڵ خانه‌ی خه‌فه‌ت بار به‌نییش که‌رده‌ن 
مه‌ینه‌ت ڕوونی یان وه‌ ماوای مه‌رده‌ن 
خه‌م وێنه‌ی که‌مان قامه‌ت خه‌م بی یه‌ن 
هه‌وارگه‌ی قه‌دیم نه‌ ده‌سش شی یه‌ن 
به‌زم شه‌وق و عه‌یش نه‌ ده‌روون جه‌مه‌ن 
ئانه‌ هیچ نه‌بۆ نه‌ ده‌روون، خه‌مه‌ن 
ئینه‌ نه‌تیجه‌ی دیاری باڵای تۆن 
نیشانه‌ی وصاڵ خاڵ ئاڵای تۆن‬ 
______________________________________________________________________________________ 
 
شاعیری کورد مامۆستا هێدی
Şa'îrî kurd mamosta Hêdî
ساڵی 1957 
 ______________________________________________________________________________________
مامۆستای کۆچکردوو هونه‌رمه‌ندی کورد ئیبراهیم خه‌یات که‌ به‌دیاری بۆ خۆی له‌ ساڵانی حه‌فتاکان بۆی ناردووم له‌ پشته‌که‌ی نووسیویه‌تی:-(ئه‌م وینه‌یه‌ پێشکه‌شه‌ به‌ برای به‌رێز کاک چالاک محمد عبدالرحمن بۆ یادگاری - برات ابراهیم محمد مسته‌فا)
Mamostay koçkirdû hunermendî kurd Ibirahîm Xeyat ke bedyarî bo xoy le sallanî hheftakan boy nardûm le piştekey nûsîwyetî:-(Em wîneye pêşkeşe be biray berêz kak Çalak Mhhmid 'Abdalrhhmin bo yadgarî - birat Ibirahîm Mhhmid Mistefa 

______________________________________________________________________________________)

 
سه یفی قازی

موحه ممه د حوسین سه یفی قازی له "9ی بانه مه ری ساڵی 1283"ی کۆچی هه تاوی له مهاباد له دایک بووه باوکی" میرزا ئه بولحوسینی سه یفول قوزات"،دایکی"زبیده خان"خوشکی گه وره ی "تاج خان"واته پووری"قازی محه مه د"بوه.

خوێندنی سه رتایی له لایی باوکی و"مه لا حوسینی مه جدی"ده س پێکردوه و پاشان بۆ در ێژه ی خوێندن چوه ته(ره زاییه)و (ته ورێز)له کۆلێژی "پاشای موم ریاڵی"ئه مریکایی ته ورێز قۆناغه کانی خوێندنی به سه رکه وتووی ته واو کردوه.

به ر له دامه زراندنی کۆماری کوردستان به پی حوکمی حکومه تی پاشایی له ریکه وتی(29-12-1320) کرایه به رپرسی ئه منیه ت و ئاسایشی ناوچه.

ساڵی(1322)بوه ئه ندامی ره سمی کۆمه ڵی"ژکاف"،هه روه ها له (25ی گه لاویژی 1324)یه کێک له دامه زرێنه رانی سه ره کی حیزبی"دیموکرات"بوه که به جێگری پیشوا قازی ناو نیشان ئه کره.

دوای ئه کرێت به وه زیری شه رو راوێژکاری پایه یه به رزی پیشوا قازی ،هه ر له وکاته دا بوه که له لایان حیزبه وه پله ی ژینراڵی کوماری پێ ئه به خشریت.

به پێشنیاری سه یفی قازی نێوی پیرۆزی ((پێشمه رگه)) بۆجه نگاوه رانی کورد دیاری کرا،له ساڵی (1325)دوایی چاو پێ که وتنی له گه ڵ "قوام السلطنه"ئه بێت به فه رمانداری مه هاباد پاشان له ریگای هه ڵبژاردنی له پارلمانی نه ته وه ی"ئازه ربایجان"به باڵێوراوی نوێنه رایه تی کوردستان دیاری کرا.

له ئاکامدا له له نێوه شه وی(10ی خاکه لێوه ی 1326)له لایان رزیمی په هله وی یه وه حوکمی ئێعدامی به سه ردا سه پا و له چوار چرای مه هاباد له گه ڵ پیشوا قازی و سه دری قازی له دار ذراو به پله ی به رزی شه هاده ت گه یشت.‬ 
______________________________________________________________________________________
 
 کورتەیەک لە ژیاننامەی هونەرمەند ره‌فیق چالاک
 
ناوی تەواوی رەفیق تۆفیق مەحمود رەسوڵ)ە لەبەر
زیرەکی و لێهاتویی نازناوی (چالاک) ی لینراوە، لە ساڵی 1923 لە گەڕەکی پیرمەسوری شاری
سلێمانی لەدایک بوە، خویندنی سەرەتایی لە (کۆیە) و (سەنگەسەر) و (سلێمانی) تەاوکردوە
و ساڵی (1937) لە (دار اللمعلمین ریفی ) وەردەگیرێت و ساڵی (1941) خوێندن تەواو دەکات
و دەبێتە مامۆستا.

لە ساڵی (1944) لە (ئیزگەی کوردی بغداد) دامەزراوە پاش مانگێک
لەسەر نوسینێکی شۆڕشگێڕی بە ناونیشانی (گۆرانی ئازادی چین) لە ئیزگە دەردەکرێ و دەگەڕێتەوە
بۆ شاری سلێمانی و دەبێتە مامۆستا، لەساڵی (1947) داو لەدوای تێکچونی (کۆماری مەهاباد)
و لەسێدارەدانی چوار ئەفسەرەکە لە مامۆستایەتی دەردەکرێت بەهۆی ئەو ووتارە کە لەسەرقەبران
بۆ خەڵکەکەی خویندبۆوە لە ساڵانی (1950 بۆ 1956) لە (ئیزگەی کوردی بەغداد) کاری کردووە
لە ساڵی (1957) داو لەگەڵ کۆمەڵیک هاوڕێ و هونەر دۆستاندا ڕەزامەندی دامەزراندنی (کۆمەڵەی
هونەرەجوانەکان) وەردەگرێت و بە یەکەمین سەرۆکی ئەو کۆمەڵەیە هەڵدەبژێردرێت.

لە (9)ی حوزەیرانی ساڵی (1963) دا لەگەڵ جەماوەری شارەکەیدا
لە حامیەی سلێمانی دەگیرێت و دواتر بە کەفالەتی (500) دینار ئازاد دەکرێت. لەساڵی
(1973) دا دوا گۆرانی خۆی بەناوی (شوێن کەوتن) لەناو جێگای نەخۆشی دڵ دا تۆمار کرد
کە شعری (مستەفا بەگی کوردی) یە. لە ڕۆژی هەینی بەرواری)30-11-1973) لەشاری بەغداد
کۆچی دوای کرد و لەسەر وەسیەتی خۆی تەرمەکەی 
لە گردی (سەیوانی سلێمانی) بەخاک دەسپێردرێت‬ 
 

______________________________________________________________________________________

 

                                                       

                                                                  شه ره فخان به دلیسی

 شەرەفخان بەدلیسی (١٥٤٣-١٦٠٣ یان ١٦٠٤) سیاسەتوان و مێژوونووسی ناوداری کورد و خاوەن کتێبی مێژوونامەی شەرەفنامە بوو. شەرفخان بەدلیسی کە لە گەورەترین ڕووناکبیران و نووسەرانی سەردەمی خۆیەتی بەنووسینی شەرەفنامە زانیاریی لەمەڕ جوگرافیا و ژیانی ڕامیاری و دەسەڵاتی کورد و زمان و ڕووە ھەمەجۆرەکانی کۆمەڵگای کوردیی ئەو دەمە تۆمارکردووە.

ژیانشەرفخان کوڕی شەمسەدین بەدلیس لە ٢٥ی شوباتی ١٥٤٣ لە گوندی گەرمەڕووی سەر بەشاری قوم لە ئێران لەدایکبووە. لەدیوەخانی شا تەھماسپی یەکەم لە ساڵی ١٥٤٣ تا ١٥٧٦ لەگەڵ کوڕەکانی ئەودا ژیاوە. لە ئێران شا ئیسماعیلی سەفەوی ساڵی ١٥٧٦ پایە و نازناوی میری میران دەبەخشێتە شەرەفخان و دەیکاتە سەرۆکی ھۆزی کوردەکانی ئێران. لە کانوونی دووەمی ١٥٧٨ لە جەنگی نێوان ئێرانییەکان و عوسمانییەکان دا پشتی ئێرانییەکان بەردەدات و لایەنگری عوسمانییەکان دەکات بەخۆی و ٤٠٠ چەکدارەوە دژ بە ئێران دەوەستێ سەرکردایەتی عوسمانییەکان دەکات لە ساڵی ١٥٨٩ سوڵتان مورادی سێیەم دژ بە ئێرانییەکان پایە و نازناوی خان دەبەخشێتە شەرەفخان و دەیکاتە میری ویلایەتی بەدلیس. لە ساڵی ١٥٩٠ واتا لە تەمەنی ٥٣ ساڵیدا جڵەوی فەرمانڕەوایی خۆی دەداتە دەست کوڕەکەی خۆی شەمسەدین بەگ.لە ساڵانی ١٥٩١ تا ١٥٩٢ دەست دەکات بە نووسینی شەرەفنامە و لە ٤ی ئابی ١٥٩٧ لە نووسینی شەرەفنامە تەواو دەبێت و پوختە®