çiwar çiray Kurdan

                                       Muzik - Dengbéjan موزیک  - ده نگ بیژان                                                   

                  

                                                                     nemir Hesen Zirek

                  

                                                          xwa le xosh bu Salah dawde

                                                           mamosay meqam Ali Merdan

 

                                                 dengbej  Xece Herdem -Bakuri Kurdistan

                 

               ھونە رمە ند دەنگخۆش نە جمە ی غولامی

      

هو نه ر مه ندی گه وره ی کورد عه دنا ن که ریم

     هونه‌رمه‌ندی کورد قادری ئه‌لیاسی

    

Hunermend  xatu Tara jaf

   _____________________________________________________________________

ئه حمه د قایا نه مری بۆ تۆ نه موتلوو کوردم دییه نه

----------------------------------------------------------------------------------------------

 

   

 Gewre hunermendî Kurd mamosta Ehhmed Kaya گه‌وره‌ هونه‌رمه‌ندی کورد خوالیخوشبوو مامۆستا ئه‌حمه‌د قایا

  ________________________________________________________________________________________________________________________
                                

                                                        

                       Heyran bêjî gewrey kurd mam Hesen Sîsaweyi     حه‌یران بێژی گه‌وره‌ی کورد مام حه‌سه‌ن سیساوه‌یی

             

                                                               هونه رمه ند  ناسری ره زازی 

ناسری ڕه‌زازی 1955- سنه‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان

وه‌ک ئاشکرایه‌ خۆرهه‌ڵاتی کوردستان، ئه‌و به‌شه‌یه‌ که‌ خاکه‌که‌ی خراوه‌ته‌ سه‌ر وڵاتی ئێران، به‌ پێی ئه‌و گه‌ڕان و سه‌ردانانه‌م و بینینی که‌سانی جیاواز و شاره‌زا به‌تایبه‌تی له‌ بواری ئاوازچڕین و مۆسیقاژه‌ندندا ڕاستی زۆرم بۆ ئاشکرا بوو.
له‌ چاوپێکه‌وتنێکمدا له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندی گۆرانیبێژ (ناسری ڕه‌زازی)، له‌ شه‌وی 6-11- 2004 له‌ هه‌وارگه‌که‌ی خۆی له‌ هاوینه‌هه‌واری دوکان، که‌ به ‌هاوه‌ڵی هاوکارو قوتابی و هاوڕێی خۆشه‌ویستم کاک (زانا مه‌حمود هه‌ژار) چووبوومه‌ لای و له‌م بابه‌ته‌ به‌م جۆره‌ دوایین: گه‌ر جوگرافیای زمانی کوردی باس بکه‌ین ئه‌بێ به‌م جۆره‌ باسی بکه‌ین، هه‌ورامی، که‌ڵهوڕی، کرمانجی و موکری (سۆرانی). ناوچه‌کانی خۆرهه‌ڵاتی کوردستان که‌ به‌شی سه‌ره‌وه‌ی هاوسنووری باكووری کوردستانه‌،‌ که‌‌زۆرینه‌ی خاکه‌که‌ی ئه‌که‌وێته‌ ناو وڵاتی تورکیاوه‌ به‌ ناوچه‌ی قتورماکۆ و بازرگان ده‌ست پێ ئه‌کات. دوای ئه‌وه‌ سه‌ڵماس که ‌پێی ده‌ڵێن شاپور، دوای ئه‌وه‌ خۆی و ورمێ دێت و پاشان تا ده‌شته‌بێڵ دانێشتوی ئه‌م ناوچانه‌ به‌ کرمانجی گفتوگۆ ئه‌که‌ن، بریتین له‌ خێڵه‌کانی عه‌بدۆیی و شوکاک و جه‌لال و بڵباسن له‌ ده‌شته‌بێڵ به‌ره‌وخوار تا ئه‌گاته‌ ته‌رگه‌وه‌ڕ و مه‌رگه‌وه‌ڕ به ‌شێوه‌ی سۆرمانجی گفتوگۆ ئه‌که‌ن. ‌واتای وشه‌ی سورمانجی ئه‌وه‌ ئه‌گه‌یه‌نێ که‌ له‌هجه‌که‌یان نه‌ کرمانجییه‌ و نه‌ سۆرانی و تێکه‌ڵاوی هه‌ردووکیانه‌. له‌وێ به‌ره‌وخوار ئه‌بێ به‌ موکری، که پێک دێت له‌ شاره‌کانی نه‌غه‌ده‌ و پیرانشه‌هر (خانێ)، شنۆ، سه‌رده‌شت، مهاباد، بۆکان، بانه ‌و سه‌قز. ئه‌مانه‌ به‌ شێوه‌ی موکریانی (سۆرانی) گفتوگۆ ئه‌که‌ن، له‌ ناو ئه‌مانه‌دا خێله‌کانی دێبوکری و سوێسنایه‌تی و وه‌کوو ناوچه‌ش گه‌وڕکایه‌ت و مه‌نگوڕان که‌ هه‌موویان به هه‌مان دیالکتیک گفتوگۆ ئه‌که‌ن. به‌ڵام بنه‌ی ئه‌م دیالێكته‌‌ چوار دێیه‌، که‌ بریتین له‌ دێهاته‌کانی قه‌مته‌ره‌ و کو‌لیجه ‌و ده‌رمان و بورهان به‌و زمانه‌ ئه‌دوێن که‌ شاعیرانی وه‌ک ‌هێمن و هه‌ژار پێی ئه‌نووسن. له‌ خوار سه‌قزه‌وه‌ تا ئه‌گاته‌ ئیلام ڕه‌گه‌ی که‌ڵهوڕه‌ که‌ له‌ خوار بانه‌وه‌ به‌ ناوچه‌ی ئه‌رده‌ڵان که‌ مه‌رکه‌زه‌که‌ی شاری سنه‌یه‌ ده‌ست پێ ئه‌کات. به‌ڵام گه‌ر به‌ره‌و ڕۆژئاوا بڕۆیین ئه‌بێ به‌ شاری مه‌ریوان و دیوانده‌ره‌ و کامیاران و قوروه‌ و بیجاڕ و به‌شێکی که‌م له‌ هه‌ورامان که‌ له‌مه‌ تێپه‌ربووین ئه‌بێ به‌ هه‌ورامان، به‌ واتای هه‌ورامانی ته‌خت و هه‌ورامانی لهۆن. هه‌ورامانی ته‌خت ئه‌بێ به‌ دزڵی و ده‌ره‌کێ و ده‌مه‌یۆ و ژاڵانی و ته‌ته‌ و هه‌راره‌. هه‌ورامانی لهۆن پێک دێت له‌ پاوه‌ و نه‌وسوود و شۆشمێ و دشه‌، له‌وێ تێپه‌ڕ ئه‌بیت و ئه‌بێت به‌ ناوچه‌ی جاف و گۆران که‌ به‌شێکی پان و به‌رینه‌ تا ئه‌گاته‌ شاری کرماشان، که‌ به‌ دیالێكتی که‌لهوڕی یان کرماشانی ئه‌دوێن، تا ئه‌گاته‌ ئیلام که‌ هاوبه‌شی هه‌ردوو خێڵی له‌ک و که‌ڵهوڕن. له‌وه‌ به‌ دواوه‌ ناوچه‌ی لوڕستان ده‌ست پێ ئه‌کات، ‌خێله‌کانی به‌ختیاری و که‌هکیلێیه‌ تا ئه‌گاته‌ سه‌ر که‌نداوی فارسی هه‌موویان لوڕن. گه‌ر به ‌پێی ئه‌و جوگرافیایه‌ی باسمان کرد له‌سه‌ره‌وه‌ پیا بێین وامان بۆ ده‌رئه‌که‌وێت، که‌ ئه‌و ناوچانه‌ی یه‌که‌م که‌ سنووره‌که‌یان به‌ وڵاتی ئازه‌ربایجان و ده‌وروپشته‌که‌یانن و دانیشتوانه‌که‌ی هه‌رده‌م سه‌رقاڵی کاری تر بوون و، دره‌نگتر نیشته‌جێییان به‌ خۆیانه‌وه‌ بینیوه‌، بۆیه‌ به‌ ته‌واوی ناتوانڕێت ده‌ستنیشانی که‌سانی ناوداریان بکڕێت. هه‌رچه‌نده‌ خاوه‌نی فۆلکلۆری خۆیانن که ‌نزیکه‌ له‌ سۆز و هه‌وای مۆرکی ئازه‌رییه‌وه و‌ هه‌ندێ له‌و گۆرانییه‌ فۆلکلۆریانه‌ش هونه‌رمه‌ندی گۆرانیبێژی گه‌وره‌ی کورد (حه‌سه‌ن زیره‌ک) وتوونیه‌ته‌وه‌. ئێمه‌ش هه‌ر له‌ باسی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌دا ئه‌و ئاواز و مۆسیقایانه‌ ئه‌خه‌ینه‌ پێش چاو. به‌ڵام گه‌ر به‌ ڕاستی باسی فۆلکلۆری خۆرهه‌ڵاتی کوردستان بکه‌ین، ئه‌بێ له ‌پێشی پێشه‌وه‌ باسی ناوچه‌ی موکریان بکه‌ین، که‌ هێلانه‌ی فۆلکلۆری کوردییه‌ و له‌ پێش هه‌مووشیاندا له‌ شاره‌کانی بۆکان و مه‌هاباد ده‌ست پێ بکه‌ین. باشترین گۆرانیبێژ و باشترین شایه‌ر (گۆرانیبێژی میللی) وه‌ک عه‌لی خه‌ندان و عه‌به‌ ده‌ڕژێ و مه‌لا حسه‌ینی عه‌بدوڵا زاده‌ و ئیبراهیمی قادری و گۆرانیبێژی گه‌وره‌ی وه‌ک محه‌مه‌دی ماملێ و حه‌سه‌ن زیره‌ک و حسێن قاقی و حسێنی ماملێ و وه‌فایی شاعیر (گوایا ده‌ڵێن ده‌نگخۆش و ئاوازدانه‌ڕێکی باش بووه‌) و خه‌لیلی سدیقی و عه‌بدوڵای سنجانی سه‌ید عه‌لی سه‌رده‌شتی. ئه‌مانه‌ هه‌موویان کۆرپه‌ی ئه‌م خاک و ناوچه‌یه ‌بوون و ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌وانه‌وه‌ به‌ناوبانگه‌. له‌ خواره‌وه‌ له‌ ناوچه‌ی ئه‌رده‌ڵان گورانیبێژ هه‌ن که‌ ته‌نها به ‌موڵکی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ناسراون. هه‌موو گۆرانیبێژه ‌دیاره‌کانی ناوچه‌ی هه‌ورامانیش هه‌ر خه‌ڵکی خۆرهه‌ڵاتی کوردستانن، له‌وانه‌ عوسمان کێمنه‌یی و شه‌فیع کێمنه‌یی و حه‌مه ‌حسێن کێمنه‌یی که‌ ئه‌مانه‌ سێ ئه‌ستێره‌ی ئه‌و ناوچه‌یه‌ن. ناوچه‌ی کرماشانیش باشترین گۆرانیبێژی کوردی تیا هه‌ڵکه‌وتووه‌ له‌وانه‌ عه‌لی و حسه‌ینی ئه‌لبورزی و شه‌هاب جه‌زائیری و لوڕنه‌ژاد و مه‌سقه‌تی، که‌ به ‌زاراوه‌ی که‌ڵوڕی گۆرانییان وتووه‌. به‌ڵام له‌ لوڕستان دوو گۆرانیبێژی ده‌گمه‌نیان تیا هه‌ڵکه‌وتووه،‌ که‌ ڕه‌زای سه‌قایی و فه‌ره‌ج عه‌لی پور بوون. جا بۆیه‌ گه‌ر ته‌ماشا بکه‌ین ئه‌بینین هه‌ر له‌ خۆرهه‌ڵاتی کوردستاندا هه‌ر چوار دیالێكته‌كه (هه‌ورامی، که‌ڵهوڕی، کرمانجی و موکری- سۆرانی‌)یه‌. 
هه‌ریه‌که‌ له‌و ناوچانه‌ش تایبه‌تمه‌ندییه‌کی تایبه‌تی هه‌یه،‌ له‌وانه‌ گۆرانی لای موکرییه‌کان نه‌فه‌س دڕێژ و هه‌لقوڵاوی سینه‌ن، به‌ واتای گۆرانیبێژ زیاتر سنگی به‌کار ئه‌هێنێت له‌ چڕینی گۆرانیدا پاشان گه‌رووی. ئه‌مه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی دیالێكتی هه‌ورامییه‌وه‌یه‌، که‌ گۆرانیبێژانیان زیاتر گه‌روویان به‌کار ئه‌هێنن. بۆیه‌ ئاوازه‌کانیان کورت و خاوه‌ن له‌رینه‌وه‌یه‌کی زیاترن له‌و ناوچانه‌ی تر. 
کاک ناسری ڕه‌زازی وتی:
کتێبێک له‌ ئێران به‌ ناوی (خۆنیاگه‌ری ده‌ر ئیران بزورگ) ده‌رچووه،‌ که‌ خانمی ماری بۆیسی هیندی نه‌ژاد و په‌روه‌رده‌ی ئینگلستان نووسیویه‌تی. مانای وشه‌ی هۆنیاواچی تیایه‌ که‌ وشه‌یه‌کی ئاڤێستاییه ‌و له‌ واژه‌ی هۆنیاگه‌رییه‌وه‌ هاتووه‌. وشه‌ی هۆن واتاکه‌ی خۆن یان خۆش ئه‌گه‌یه‌نێت وه‌ وشه‌ی ڤاچیش مانای بێژه‌ر یان خوێنه‌ر ئه‌گه‌یه‌نێت. که‌ له‌سه‌ره‌تادا وشه‌ی هۆنیاواز یان هۆنیاڤاج بووه‌، له‌م کتێبه‌دا خاتوو ماری بۆیس به ‌دوای وشه‌ی به‌یتدا ئه‌گه‌ڕێت و ده‌ڵێت: من زۆر ئه‌ملاولام کرد تا بگه‌مه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی، که‌ به‌یت کێ خاوه‌نی سه‌ره‌کییه‌تی؟ بۆیه‌ ده‌ڵێت: بۆم ده‌رکه‌وت که‌ به‌یت ته‌نها لای کورده‌کان هه‌یه ‌و لای به‌شێکی دانیشتووی وڵاتی ئه‌فغانستانیش بیستوومه‌ ته‌نانه‌ت به‌یتی وه‌یس و ڕامین هه‌ر به‌یتێکی کوردییه ‌و به‌ زمانی په‌هله‌وی نووسراوه‌. 
هێمن موکریانی شاعیری ناسراوی کورد له‌ توحفه‌ی موزه‌فه‌ریه‌ی ئۆسکارماندا ده‌ڵێت: 
وه‌بیرم دێ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی که‌ منداڵێکی سه‌ر به‌ کۆچکه‌ و دیوه‌خاننشین بووم و هێشتا شوێنه‌واری شه‌ڕ و گرانی و هه‌ژاری و نه‌داری له‌ وڵاته‌که‌ماندا هه‌ر مابوو، له‌ ناوچه‌ی موکریان هه‌ر ئاغایه‌ك، دانگه‌مڵکێک، کۆنه‌ دیوه‌خانێک، قوله‌ بارگینێک، که‌چه‌ زینێک، پیره‌ تاژێیکی هه‌بایه‌ خۆشخوانێکی ڕاده‌گرت، که‌ شه‌وانه‌ له‌ دیوه‌خان به‌یت و باوی بۆ بڵێت، له‌ وه‌ختی نووستندا حیکایه‌تی بۆ بکات، له‌ شاییدا داوه‌ت و ڕه‌شبه‌ڵه‌کی بۆ بگێڕێت، له‌ سه‌نگه‌ردا تانوتی لێ بدات، له‌ ڕاودا له‌سه‌ر ته‌ماڵ پایزه‌ و ئازیزه‌ی بۆ بڵێت، فران باوێته‌ دوژمنی و به‌ندان به ‌دۆستی هه‌ڵ بڵێت و ته‌نانه‌ت له‌ پاش مردنی شینی بۆ بگێڕێت، تا ئاغا ده‌ستڕۆیوتر تا دێ ئاوه‌دان تر و گه‌وره‌تر، تا دیوه‌خان به‌ بێنه‌ بێنه‌تر، تا ئه‌سپ ڕه‌سه‌ن تر، تا زین و لغاو ڕه‌خت و، ڕێشمه‌ په‌رداختر، تا تاژی چێتر و ده‌مگه‌رمتر، خۆشخوانیش وه‌ستاتر و شاره‌زاتر و تێر و پڕتر و کۆک و پۆشته‌ تر ده‌بوو. دیاره‌ خۆشخوان وه‌ک هونه‌رمه‌ندێک چاوی لێ نه‌ده‌کرا و ڕێزی لێ نه‌ده‌گیرا، به‌ڵام له‌ کوێخا و گزیر و سه‌رکار و پاکار و بابنۆکه‌ر و غوڵام و چاپه‌ز و به‌رده‌ست ماقوڵتر بوو. هه‌قی بوو له‌ دیوه‌خان له‌سه‌ر چۆک دابنیشێ و خه‌نجه‌ری بچه‌قێنێ و ئانیشکی وێبدا و جا گوتن بڵێ. خۆشخوان له‌ حوزووری ئاغادا نانی ده‌خوارد و ده‌گه‌ڵ مام میرزا له‌سه‌ر یه‌ک سینی داده‌نیشت و به‌رماوه‌خۆر نه‌بوو. چونکه‌ خۆشخوانان زۆربه‌یان دڵته‌ڕ و قسه‌خۆش و دڵپاک بوون. خه‌ڵکی خۆشیان ده‌ویستن و له ‌دێ ته‌نها هه‌ر ناحه‌زێکیان هه‌بوو، ئه‌ویش مه‌لای دێ بوو که‌م وا بوو دانوویان پێکه‌وه‌ بکوڵێ، بۆیه ‌پێیان ده‌وتن چاوه‌ش و به ‌چاوی سووک سه‌یریان ئه‌کردن. تا مه‌لا له ‌دیوه‌خان بوایه‌، ده‌بوایه‌ خۆشخوان قوڕوقه‌پ دانێشێ و نوتقێ نه‌کا. دیاره‌ مه‌لای وه‌ک خانی و حاجی قادرمان هه‌یه‌ که‌ نرخی سامانی نه‌ته‌وایه‌تییان زانیوه‌، به‌ڵام مه‌خابن گه‌ر مه‌لایه‌کانی دیکه‌ش وکی ئه‌وان وابوونایه‌ و نرخی هونه‌ریان زانیبا و له‌ باتی سوڵتان جومجمه‌ و ئیسماعیل نامه‌ هه‌ر یه‌کی به‌ یتێک، لاوکێک، حه‌یرانێک، گه‌لۆیه‌کیان نووسیبایه‌ ئێستا کار له‌ جێگه‌یه‌کی تر بوو. سامانی نه‌ته‌وایه‌تیمان ده‌گه‌یشته‌ پله‌یه‌کی تر و فه‌رهه‌نگێکی ده‌وڵه‌مه‌ندتر و گه‌وره‌ترمان پێکه‌وه‌ ده‌نا. 
له‌ شاره‌کانیش شه‌وانه‌ خه‌ڵک له‌ قاوه‌خانه‌ کۆده‌بوونه‌وه‌ و تا شه‌و دره‌نگ ده‌بوو، به‌یتبێژ و حیکایه‌تخوان ده‌یخافڵاندن، قاوه‌چی ئه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی به‌کڕێ ده‌گرت بۆ ئه‌وه‌ی قاوه‌خانه‌که‌ی ڕمێن په‌یدا بکا.
شایه‌ری گه‌ڕۆکیش هه‌بوون، که‌ به‌هار و هاوین و به‌شێکی پایز خه‌ریکی کاروکاسبی و جوت و گا بوون، که‌ شه‌و دڕێژ ده‌بوو و کاری مه‌زرایه‌ که‌م ده‌بوو، وێ ده‌که‌وتن و به‌ ماڵه‌ ئاغایاندا ده‌گه‌ڕان و له‌ هه‌ر ماڵێک چه‌ند ڕۆژێک ده‌مانه‌وه‌ و، کۆڕی به‌زمیان ده‌ڕازانده‌وه‌ و شاباش و خه‌ڵاتی باشیان ده‌سه‌ند. باشترین شایه‌ر ئه‌وانه ‌بوون ته‌نانه‌ت سنووریشیان ده‌په‌ڕاند و گه‌رمێن و کوێستانیان ده‌کرد. کاک ناسری ڕه‌زازی وتی: ئه‌من بۆ خۆم چه‌ند که‌س له‌و مامۆستا گه‌ورانه‌م دیبوون و هونه‌ر و نواندنی وانمان وه‌بیر دێت، ئه‌وه‌ی بیانناسم و گوێم له‌ ده‌نگیان بووبێت و به‌ هونه‌رمه‌ندم زانیبن ئه‌وانه‌ بوون، مه‌جیده‌ گڕوێ، ده‌روێش سه‌رڕاو، حاجیله‌ی ئینده‌رقاشی، سه‌ید عه‌وڵای سه‌ید مینه‌یی، عه‌زیزه‌ خڕه‌، حه‌مه‌دی ئاغایی، وسێن که‌نیله‌، هه‌باسه‌ خڕه‌، شه‌ریفی مام سه‌عیدی و وسێن زارخوار.
سه‌ره‌ژنی واش هه‌بوون که‌ له‌ وه‌ختی ئاساییدا به‌یت و حه‌یرانیان بۆ مه‌جلیسی ژنان ده‌گوت و له‌ شینگایان به ‌ئاهه‌نگی زۆر پڕ سۆز به‌ مردوویان هه‌ڵده‌گوت، قه‌تم ده‌نگی خۆش و ئاهه‌نگی پڕ سۆز و جۆشی (فاته‌ڕه‌شی لاچینی و ژنی ئاغای له‌ بیر ناچێته‌وه)‌. زۆر منداڵ بووم کچێک له‌ دێیه‌که‌ی ئێمه‌ جوانه‌مه‌رگ ببوو، ئه‌و فاته‌ ڕه‌شه‌ به ‌ده‌نگێکی زوڵال و ئاسمانیی پێی هه‌ڵ ده‌گوت. ئێستاش ئه‌و به‌نده‌م هه‌ر له‌ گوێدا ئه‌زرنگێته‌وه‌ که‌ ده‌یگوت
هــه‌ی مه‌که‌، ڕۆڵه ‌مه‌که‌، بـابـان وێرانم مه‌کــــــــــــــــــه‌ 
خــه‌ڵکی به‌ تاڵانی ده‌چـۆوه‌ مـه‌ڕه‌ بـه‌رانه‌ بـه‌خته‌یه‌ شه‌که‌
ئه‌منی مل به ‌کوێن به‌ تاڵانم ده‌چۆوه‌، گه‌ردنــــــی زه‌رد و 
به‌ژنی باریک و ڕووی به‌خاڵ و دوو چاوی ده‌به‌ڵه‌کــــــــه
ئاشکرایه‌ که: ‌ره‌زازی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی خاوه‌ن ئه‌زمونێکی گه‌وره‌ی زانستی ده‌رباره‌ی مێژوو و جوگرافیای ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستانه‌، گه‌نجینه‌یه‌کی گه‌وره‌ی ئاوازو گۆرانی کوردیشه‌،ئه‌رشێفێکی گه‌و‌ره‌ی ئه‌و به‌رێزه‌ به‌هۆێ هاوه‌ڵێکی خۆی له‌ شاری سنه‌ که‌ بریتی بوون له‌ چه‌ند سی دی یه‌ک که‌ پتر له‌ بڕی 500 گۆرانی فۆلکلۆری کوردی ڕه‌سه‌نی له‌ خۆ گرتوه‌، پاش نوسینه‌وه‌ی نۆته‌ی پتر له‌ 50 گۆرانی فۆلکلۆری کوردی ڕه‌سه‌ن، نۆته‌ی یه‌کێ له‌و ئاوازه‌ فۆلکلۆریانه‌ ده‌که‌مه‌ دیاری، به‌ هیوای که‌ڵک لێ‌وه‌رگرتن. 
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
له‌ زمانی خۆیه‌وه‌: 
من مانگی پووشپه‌ری ساڵی (1334)ی هه‌تاوی، ساڵی (1955)ی زایینی، له‌ شاری (سنه‌)ی كوردستانی بنده‌ستی ئێران، له‌ دایك بووم‌، جگه‌ له‌ خۆم چوار برا و چوار خوشكی دیكه‌م هه‌به‌، سه‌رده‌می منداڵییم، پڕ بوو‌ له‌ كێشه‌ی زۆر، به‌ هۆی پێكهاته‌ی گه‌ڕه‌كه‌كه‌مانه‌وه‌، (پیشه‌)ی باوكم به‌رگدروو بوو، دوای خوێندن له‌ قوتابخانه‌ش ده‌گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ دووكان بۆ لای باوكم بۆ ئه‌وه‌ی یارمه‌تی بده‌م. دووكانی باوكم له‌ ناو مه‌یان میوه‌فرۆشیدا بوو، رۆژان له‌به‌ر خه‌ڵك و په‌رژینی هه‌بێ، حه‌یوان و بار و چه‌رخ و داشقه‌ی حه‌مباڵ و هیدیكه‌، ئه‌وه‌نده‌ قه‌ره‌باڵخ و جه‌نجاڵ بوو، رێ نه‌بوو هه‌نگاو هه‌ڵگری، له‌و سه‌رده‌مه‌دا رادیۆ ته‌نیا له‌ گه‌وره‌ماڵان و چایخانه‌كاندا هه‌بوو، من كه‌ حه‌زم له‌ هونه‌ری گۆرانیی بوو، رۆژان رووم ده‌كرده‌ قاوه‌خانه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ هۆی گرامافۆن و رادیۆی پیلیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ گوێ له‌ گۆرانیی گۆرانیبێژه‌ كورده‌كان بگرم. 
له‌ ته‌مه‌نی شه‌ش ساڵاندا له‌ خوێندنگه‌ی (هه‌دایه‌ت)، له‌ شاری سنه‌ له‌ به‌ر خوێندنیان دانام، خوێندنیش دیاره‌ فارسی بوو، له‌ پۆلی دوودا بووم، له‌ په‌نای خوێندنگه‌كه‌ماندا مه‌لایه‌كی پیری خوێنشیرین، دووكانێكی دانابوو كه‌ قه‌ڵه‌م و كاغه‌ز و ده‌وات و شیرینیجاتی وه‌كوو (ئاودوونان و كه‌شكه‌تونه‌ و كونجیگه‌زۆ و گۆچانقه‌ن و ره‌حه‌ت و كولیچه‌ و هیدیكه‌)ی ده‌فرۆشت و ده‌رسی قورئانیشی ده‌گوته‌وه‌. 
به‌ڵێ باوكم ده‌ستی گرتم و بردمی بۆ لای ئه‌و مه‌لایه‌ و به‌ڵێنی له‌گه‌ڵ به‌ست، كه‌ پاش ته‌واوبوونی خوێندن، قورئانم پێبڵێ، منیش هه‌رچه‌نده‌ دڵكاو (راضی) نه‌بووم، ده‌ستم پێكرد، جا وه‌ره‌ دوو قوڕبه‌سه‌ریی گه‌وره‌، بۆ منی ژێرده‌ستی داماو، ده‌بوو دوو زمانی بێگانه‌ی به‌ زۆر به‌سه‌رماندا سه‌پێنراو بخوێنین و زمانه‌كه‌ی خۆشمانیان لێ كردبووین به‌ قوڕقوشم و ژه‌قنه‌مووت، بۆیه‌ ئێستاش كوردی وامان هه‌یه‌ خۆی ناناسێ و نازانێ كێیه‌!. ئه‌گه‌ر خوێندن ته‌واو ده‌بوو و خوێندنگه‌ داده‌خرا، منداڵان به‌رده‌بوونه‌ كووچه‌ و كۆڵان بۆ كایه‌ و، منیش ده‌بوو بچمه‌ خزمه‌ت مه‌لا، بۆ ده‌رسی قورئان، مه‌لا ئه‌وه‌ خه‌ریكی گوتنه‌وه‌ی (ئه‌لف سه‌ر ئا، لام زه‌نه‌ ئه‌ل) بوو، منیش بیر و هۆشم له‌ لای منداڵان بوو، كه‌ جار و بار به‌ شووڵه‌كه‌ی ده‌ستی، حه‌سیری سه‌ر عه‌رزه‌كه‌ی داده‌گرت و ئێمه‌ش به‌ شه‌قه‌ و شریخه‌ی شووڵه‌كه‌ راده‌چڵه‌كاین، ته‌نیا چاكه‌یه‌ك كه‌ هه‌یبوو، قه‌ت له‌ كه‌سی نه‌ده‌دا، ته‌نیا حه‌سیری سه‌ر زه‌ویه‌كه‌ نه‌بێ، حه‌سیریش وای لێهاتبوو، ئه‌گه‌ر گیان و هه‌ستی هه‌با، شكاتی ده‌برده‌ به‌ر خودا و پێغه‌مبه‌ر، چونكه‌ ئه‌وه‌نده‌ی پێدا كێشابوو، شڕی كردبوو. 
چار‌م نه‌بوو، حوكمی حاكم بوو و مه‌رگی موفاجات، منداڵیش بووم، له‌ فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌ی وا رانه‌هاتبووم كه‌ خۆم بدزمه‌وه‌ و نه‌چم، ساڵی دوایی ده‌ستم كرد به‌ گغنیدان و درۆ و ده‌له‌سه‌، تا پێمده‌كرا نه‌ده‌چووم، هه‌ندێ جار مه‌لا بۆ ئه‌وه‌ی پووڵه‌كه‌ی نه‌فه‌وتێ له‌ په‌نا دیواری دووكانه‌كه‌ی كه‌ پاڵی وه‌ ده‌روازه‌ی خوێندنگه‌كه‌وه‌ دابوو، خۆی حه‌شار ده‌دا و ده‌یگرتم و ده‌یگوت: بێره‌و قورئانه‌كه‌و بخوێنه‌ زوڕیه‌ت، ئه‌نا ئه‌یژم به‌ باوكۆ داتپڵۆسێ، هاااا! منیش ئیتر چاره‌م نه‌مابوو، چونكه‌ دیواری مه‌دره‌سه‌ی هه‌دایه‌تیش وا نه‌بوو كه‌ به‌ سه‌ریدا باز ده‌م و خۆم ده‌رباز بكه‌م، ناچار ده‌چووم به‌ڵام چوونی چی؟ چی پێده‌گوتم له‌م گوێچكه‌مه‌وه‌ ده‌چوو، له‌وی دیكه‌مه‌وه‌ ده‌هاته‌وه‌ ده‌رێ، پاش ماوه‌یه‌ك (مه‌لا)، كه‌ له‌ سنه‌ی ئێمه‌دا پێیان ده‌ڵێین (مامۆسا، یان مه‌ڵا) و بڕێ جاریش هه‌ر دوو وشه‌كه‌ پێكه‌وه‌ به‌كار دێنن، وه‌كوو مامۆسا مه‌ڵا ئه‌حمه‌و. شكاتی خسته‌ به‌ر باوكم كه‌ گوێنادا و، خۆی ده‌دزێته‌وه‌ و هیدیكه‌، باوكیشم دوای لێدانێكی قورس و قۆڵ، ئه‌مجاره‌یان بردمی بۆ لای (مامۆسا مه‌ڵا ئه‌حمه‌د)ی خه‌ڵكی تاڵش، بۆ درێژه‌پێدان و خوێندنی قورئان، ئه‌و مه‌لایه‌ ئه‌گه‌ر به‌ هه‌ڵه‌ نه‌چووبێتم، ئیمامی مزگه‌وتی كه‌ریم ره‌ئووف بوو، له‌ پشت دووكان (حاجی ماشه‌ڵای ره‌نگڕێس)ه‌وه‌، چه‌ن برا بوون، هه‌ر هه‌موویان مه‌لا بوون، نازانم چۆن و له‌ به‌ر چی، ئه‌و مه‌لاگه‌له‌ ته‌رای وڵاتی ئێمه‌ بووبوون؟. من پێم وایه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ بوو، كه‌ تاڵشییه‌كان سوننین و له‌ وڵاتی ئێمه‌ واته‌ كوردستان، ته‌گه‌ره‌یان نه‌ده‌هاته‌ سه‌ر رێ و ده‌حه‌سانه‌وه‌، به‌ڵێ له‌وێش له‌ به‌ر هه‌یكه‌لی ناقۆڵا و ناحه‌زی مامۆستا و چێوفه‌ڵه‌ك و لێدان له‌ قوتابییه‌ك، ئه‌و هه‌ڵاتنه‌ هه‌ڵاتم نه‌گه‌ڕامه‌وه‌، تا ئه‌م جاره‌یان له‌ گه‌ڕه‌كی خۆمان له‌ (كانی كه‌مێزی) له‌ لای مه‌لا عه‌بدوڵڵای ئیمامی مزگه‌وتی (حه‌مه‌ حسه‌ین به‌فری) دایاننام، مه‌لای نێوبراویش له‌ خانه‌قای شێخ سه‌لام، یان ته‌كیه‌ی حاجی سه‌ی وه‌فا، له‌وێ وانه‌ی پێده‌گوتینه‌وه‌، له‌وێ ئیتر چونكه‌ گه‌ڕه‌كی خۆمان بوو و هاوسه‌ر و هاوماڵی خۆمی تێدا بوو، داكاسرام و حه‌وت جزمی قورئانم له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا ته‌واو كرد و مامۆسا له‌ خۆشی ئه‌م زیره‌كییه‌ی من و گه‌یشتن به‌ سووره‌ی: ته‌وابه‌ن، مامره‌ كوڵه‌ سه‌وابه‌ن، بۆ مامۆسا كه‌بابه‌ن، میوانییه‌كی به‌ باوكم سازدا و منیان هاندا كه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌نگم خۆشه‌ له‌ مزگه‌وتیشا بانگبده‌م، باوكیشم كه‌یفی پێده‌كرد. 
له‌ پۆلی شه‌شی سه‌ره‌تاییدا بووم، دیاره‌ له‌ په‌نای قورئانخوێندندا، باوكم به‌ زۆره‌ملیی، هه‌میشه‌ له‌ گه‌ل خۆی ده‌یبردم بۆ نوێژ و، ره‌مه‌زانانیش نه‌یده‌هێشت رۆژووم بفه‌وتێ، بۆ ماوه‌یه‌ك بووم به‌ بانگبێژی مزگه‌وتی گه‌ڕه‌كی خۆمان، خاده‌می ئه‌و مزگه‌وته‌ نێوی (شامحه‌مه‌و) بوو، هه‌رچی بانگی ده‌دا، له‌ به‌ر پێكه‌نین كه‌س خۆی پێرانه‌ده‌گیرا، ده‌نگی ناخۆش بوو، بانگگوتنه‌كه‌ی به‌ جۆرێ بوو، ده‌تگوت بێگاری پێده‌كه‌ن، خوای لێخۆش بێ، پیاوێكی به‌ڕێز و خواناس بوو. له‌ پۆلی شه‌ش ده‌رنه‌چووم و داكه‌وتم و مامه‌وه‌ بۆ ساڵێكی دیكه‌، له‌ به‌ر باوكم نه‌مده‌زانی چیبكه‌م، له‌ ترسان كونه‌مشكم لێ بووبوو به‌ كۆشك و سه‌را، چوومه‌وه‌ به‌ دایكمم گوت: رفووزه‌م. دایكی داماویشم، له‌ تاو مێردی زاڵم، له‌ خه‌فه‌تا واقی دابوو، چونكه‌ ده‌یزانی باوكم وام لێده‌كا، كه‌ به‌ لۆكه‌ ئاو بتكێننه‌ ده‌مم. 
باوكم زانی‌ له‌ پوولی شه‌ش ده‌رنه‌چوومه‌، هاته‌ جه‌سته‌م و غه‌شی بێكاریی و مناڵزۆریی و كۆڵه‌واریی خۆی پێرژاندم، لێشمنه‌ده‌گرت، چونكه‌ له‌ گه‌ڕه‌كێكی ناله‌بار و ره‌پۆشه‌خه‌راپدا په‌روه‌ده‌ بووم، گه‌ڕه‌كێك، بێژگه‌ له‌ كرێكار و زه‌حمه‌تكێش و كاسبكار، پیشه‌یێكی باڵای تێدا نه‌بوو، ئه‌و گه‌ڕه‌كه‌ی ئێمه‌ له‌ دێهاتێكی دووره‌ده‌ست ده‌چوو، به‌و مێگه‌ل و وڵاخدار و پێكهاته‌سه‌یره‌ی خۆیه‌وه‌ كه‌ هه‌یبوو. منیش ئیتر وام لێهاتبوو كه‌ ده‌ربه‌ستی كوشتن و لێدان نه‌ده‌هاتم، وه‌ك كورده‌كه‌ ده‌ڵێ: بووبووم به‌ چه‌رمی ئاوه‌سوو! به‌ جێگای ئه‌وه‌ی كه‌ چاك بم، ئه‌وه‌نده‌ی دیكه‌ لاسار و سه‌ره‌ڕۆم لێده‌رهات، چونكه‌ ده‌مگوت له‌ لێدان به‌و لاوه‌، چیدیكه‌ هه‌یه‌؟. ئه‌وه‌نده‌ رقم له‌ خوێندن هه‌ڵگرتبوو، كه‌ هه‌ر رۆژێ ده‌چوومه‌وه‌ بۆ خوێندنگه‌، حه‌زم ده‌كرد بڵێن: مامۆستاكه‌تان نه‌خۆشه‌، یان كه‌وتووه‌ و برینداره‌ و ملی شكاوه‌ و هیدیكه‌‌، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دانیشتن و گوێگرتنی ناو پۆل رزگار ببم! 
سه‌رتان نه‌یێشێنم، پاش وه‌رگرتنی دیپلۆم له‌ رشته‌ی وێژه‌ (ئه‌ده‌ب)دا، بووم به‌ مامۆستای خوێندنگه‌ی سه‌ره‌تایی له‌ دێهاتێ له‌ نێوان سنه‌ و مه‌ریوان به‌ نێوی (بزان)، كه‌ به‌داخه‌وه‌ هه‌ر بزانیشم به‌چاو نه‌دیت، له‌به‌ر به‌سه‌رداهاتنی راپه‌ڕینی گه‌لانی ئێران و شۆڕشی كوردستان، چونكه‌ ئیتر نه‌متوانی مامۆستایه‌تییه‌كه‌ درێژه‌ پێبده‌م و كه‌وتمه‌ زیندان، پاش به‌ربوون له‌ زیندان له‌گه‌ڵ كۆچكردوو مه‌رزیه‌ و دوو منداڵه‌كانمان، دڵنیا و ماردین، چووینه‌ شاخ و بووین به‌ پێشمه‌رگه‌. 
وه‌كوو گۆرانیبێژێكی كورد، تا ئێستا نزیك به‌ (40 كاسێت)ی گۆرانیی فۆلكلۆر و ئه‌ویندارانه‌‌م له‌ وڵات تۆمار كردووه‌ و بڵاو كراونه‌ته‌وه‌، له‌ شۆڕشی كوردستانیشدا چه‌ندساڵ وه‌كوو پێشمه‌رگه‌یه‌ك خه‌باتم كردووه‌ و، كۆمه‌ڵێك گۆرانیی نیشتمانی و شۆڕشگێڕانه‌ و سروودی سیاسییم له‌ 4 كاسێتدا بڵاو كردۆته‌وه‌، گۆرانیی و سرووده‌كانی من، وێردی سه‌ر زمانی خه‌ڵك و پێشمه‌رگه‌ و رادیۆكوردییه‌كانی شۆڕشی كوردستانه‌ و هانده‌ریانه‌ بۆ خه‌بات دژی زوڵم و زۆر و بانگه‌وازه‌ بۆ ئازادی و رزگاری كوردستان. دوای وازهێنان له‌ پێشمه‌رگایه‌تی، له‌گه‌ڵ مه‌رزیه‌ و منداڵه‌كانمان، دڵنیا و ماردین، هاتینه‌ وڵاتی سوێد و وه‌كوو په‌نابه‌ر ماینه‌وه‌، لێره‌ش بووین به‌ خاوه‌نی كوڕێكی دیكه‌ به‌ نێوی كاردۆ.
لێره‌، له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ژیانی هونه‌ریماندا له‌ هه‌نده‌ران، وێڕای به‌شداریی له‌ زۆر ئاهه‌نگ و جێژنی نه‌ته‌وایه‌تی و سیاسیی كوردیی، له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات، به‌ چه‌رمه‌سه‌ری توانیومه‌ (7 سیدی)ی دیكه‌ی گۆرانیی تۆمار بكه‌م و بڵاوی بكه‌مه‌وه‌، هه‌رچه‌ند كاری سه‌ره‌كیم، گۆرانیگوتنه‌، به‌ڵام وه‌كوو نووسه‌رێكی كوردیش، چوار كتێبیم به‌ نووسین و وه‌رگێڕان بڵاو كردۆته‌وه‌، له‌و ماوه‌یه‌شدا كتێبێكم له‌لایه‌ن چاپخانه‌ی موكوریانه‌وه‌ دێته‌ بازاڕ، كه‌ به‌رهه‌می چه‌ندینساڵ پرسوجۆ و یاداشتی سه‌رده‌می پێشمه‌رگایه‌تیمه‌ كه‌ نێوی كوردیم تێدا كۆكردۆته‌وه‌. هه‌روه‌ها چه‌ندین وتاریشم له‌سه‌ر مووزیكای كوردیی و گۆرانیبێژه‌به‌نێوبانگه‌كان و گیروگرفتی هونه‌رمه‌ند له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات و كێشه‌ی زمانی كوردیی و پرسگرێكی كوردستان، له‌ گۆڤار و رۆژنامه‌كاندا بڵاو كردۆته‌وه‌. 
ساڵی 2004 له‌گه‌ڵ مه‌رزیه‌ بڕیارماندا كه‌ له‌ سوید نه‌مێنین و بڕۆینه‌وه‌ بۆ ئه‌و پارچرزگاركراوه‌ی نیشتمانه‌كه‌مان. ئه‌وه‌ بوو ڕۆشتینه‌وه‌ بۆ كوردستانی باشوور و‌ له‌وێ له‌ شاری دووكان ماینه‌وه‌، بۆئه‌وه‌یكه‌ ئه‌و چه‌ندساڵه‌ی كۆتایی ته‌مه‌نمان له‌وێ به‌رینه‌ سه‌ر، به‌داخه‌وه‌ ساڵی 18/09/2005 مه‌رزیه‌، به‌ هۆی نه‌شته‌رگه‌رییه‌كی ناسه‌ركه‌وتوو كۆچی دوایی كرد و منیش تووشی سه‌رلێشیوایی بووم. دوای ئه‌وه‌ی كه‌ زانیم ناتوانم به‌ته‌نیا بژیم، دیسان هاوسه‌رگیریم كرد و له‌گه‌ڵ (ئێران)ی هاوسه‌رم گه‌ڕاینه‌وه‌ بۆ سوید و ئێستا له‌ ستۆكهۆڵم ده‌ژین. 
له‌م ماوه‌ی ئه‌م چه‌ندین ساڵه‌ی كه‌ له‌ سوێد ژیاوم‌، (چه‌ندین گه‌شتی هونه‌ریی)م بۆ وڵاتانی: ئوتریش، ئیتالیا، ئاڵمان، فه‌رانسه‌، ئینگلیس، هوله‌ند، بلژیك، دانمارك، فینلاند، نورڤێژ، سویس، ئامریكا، كانادا، ئوسترالیا، سۆڤیه‌تی جاران، ئازه‌ربایجانی بنده‌ستی سۆڤیه‌تی كۆن، یۆنان، بولغارستان، قبرس، رۆمانیا، ئێراق، توركیه‌، كوردستانی بنده‌ستی توركیه‌، كوردستانی ئازادكراو و هی دیكه‌ كردووه‌، كه‌ بۆ هه‌ر وڵاتێكیان، چه‌ندین جار سه‌فه‌رم كردووه‌ و ئاهه‌نگم گێڕاوه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ پێشمه‌رگه‌ بووم و ناوچه‌كوردنشینه‌كانی كوردستان گه‌ڕاوم‌ و دیالێكته‌كوردییه‌كان فێربوومه‌ و شاره‌زای زمانی كوردییم‌، به‌ چوار زاراوه‌ی كوردیی گۆرانیی ده‌ڵێم: هه‌ورامی، كه‌لهوڕی، كرمانجیی، سۆرانیی، كه‌ مه‌به‌ستیشم له‌مكاره‌، ته‌نیا ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ خزمه‌تێك به‌ كورد و نزیككردنه‌وه‌ی زاراوه‌كان بكه‌م. هه‌روه‌ها له‌ چه‌ندین (فستیڤاڵ و گاڵا)دا له‌ ئورووپا به‌شداریم كردووه‌، بۆ نموونه‌: كۆنگره‌یه‌ك بۆ كورد له‌ سویس له‌ شاری ژنێڤ، ساڵی 1990. فستیڤاڵی وۆمه‌د Womad FESTIVAL له‌ هامبوورگ، به‌نێوی Weltbeat ساڵی 1991. گاڵایه‌ك بۆ ره‌وه‌كه‌ی كورستان له‌ ستۆكهۆڵم ساڵی 1991. فستیڤاڵی World Root Festival له‌ هوله‌ند ساڵی 1992. فستیڤاڵی Sacred voices ده‌نگه‌ پیرۆزه‌كان له‌ ئینگلیس، له‌ شاری له‌نده‌ن ساڵی 2000. كۆففرانسێك له‌ سه‌ر مێژووی موۆسیقای كوردی له‌ له‌نده‌ن ساڵی 2000. هه‌روه‌ها چه‌ندین فستیواڵی دیكه‌ی گه‌وره‌ له‌ سپانیا و ئینگلیس و فه‌ڕانسه‌ و سوێد و ئامریكا. درێژه‌ی هه‌یه‌.... 
سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی ناسری ره‌زازی‬

  -------------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                       

                                                                  مشكۆ هه‌ولێری 

نه‌جم محه‌مه‌د، مشكۆ هه‌ولێری هونه‌رمه‌ندی قۆریات و به‌سته‌ی ره‌سه‌ن و مه‌قامی كوردی بوو، كه‌م كه‌س هه‌یه‌ له‌كوردستان ناوو ناوبانگی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ میللییه‌ی نه‌بیستبـێ، به‌تایبه‌تی مه‌قامه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی (له‌پاش مه‌رگم).. مشكۆ ناوی ته‌واوی (شه‌وكه‌ت كورِی سه‌عید كورِی حاجی ئیبراهیم ئاغای دێرێییه‌)، ساڵی 1908له‌گه‌رِه‌كی سه‌رای قه‌ڵای هه‌ولێر له‌دایكبووه‌، له‌ساڵی 1914دا له‌ژێر فشاری گرانی و قاتوقرِیدا ماڵیان له هه‌ولێره‌وه‌‌ گواستۆته‌وه‌ بۆ گوندی (دێرێ)، كه‌ گوندی باووباپیرانی بووه‌و له‌ساڵی 1918 ده‌گه‌رێنه‌وه‌ هه‌ولێر، ساڵی 1923 باوكی كۆچی دوایی ده‌كات و دواتر حاجی سابیری عه‌لافی خاڵی بژێویی خێزانه‌كه‌یان له‌ئه‌ستۆ ده‌گرێَ و بۆ یه‌كه‌مجار له‌ماڵی (عه‌لی پاشای دۆغره‌مه‌چی) له‌ساڵی 1931دا مه‌قامی (به‌یات) ده‌خوێنیت، له‌و ئاهه‌نگه‌دا كه‌ به‌بۆنه‌ی بوون به‌ئه‌ندام په‌رله‌مانی ناوبراوه‌وه‌ سازكرابوو. له‌سه‌ر ده‌ستی مامۆستای مه‌قامات و ده‌نگخۆشی شاری هه‌ولێر (شه‌هابه‌) فێری گۆرانی و مه‌قامات بووه‌، كه‌ شه‌هابه‌ قوتابخانه‌یه‌كی ره‌سه‌نی گۆرانی و مه‌قاماتی عیراقی بوو. هه‌روه‌ها له‌(كاویسه‌ ئاغا)وه‌ فێری لاوك بووه‌و لاوكی (لێ لێ جه‌وێَ)ی له‌وه‌وه‌ بیستووه ‌و دواتر تۆماریكردووه‌. مشكۆ له‌ساڵی 1939دا ژنی هێناوه‌ كچێكی بووه‌، له‌ساڵی1943دا به‌ره‌و به‌غداد ده‌رِواو ژن و كچه‌كه‌ی له‌ هه‌ولێر جێدێڵێَ، پاشان ژنه‌كه‌ی تووشی نه‌خۆشیی گرانه‌تا ده‌بێَ و هه‌ر به‌هۆی ئه‌م نه‌خۆشیه‌وه‌ گیان له‌ده‌ست ده‌دات، كاتێك مشكۆ له‌به‌غدا ئه‌م هه‌واڵه‌ ده‌بیستێَ به‌په‌له‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ هه‌ولێرو ده‌چێته‌ سه‌ر گۆرِه‌كه‌ی و شیعره‌كه‌ی (ئه‌خته‌ر) به‌ده‌ستكارییه‌وه‌ به‌مه‌قام دوڵێ و له‌گه‌ڵیشیدا ئه‌ڵبه‌ته‌ ده‌گری كه‌ ده‌ڵێ (له‌پاش مه‌رگم چ فایده‌یه‌ بێیه‌ سه‌رقه‌برم له‌بۆ شیوه‌ن) دیاره‌ ئه‌مه‌ش چیرۆكی له‌دایكبوونی مه‌قامی (له‌پاش مه‌رگم)ه‌، دواتر له‌ساڵی 1948دا ژنی دووه‌م دێنێته‌ وه‌ له‌و ژنه‌ش دوو كورِو كچێكی ده‌بێت، شایه‌نی گوتنه‌ كورِه‌كانی له‌خۆشه‌ویستی و وه‌فایانه‌وه‌ بۆ باوكیان تۆمارگه‌یه‌كیان له‌ هه‌ولێر به‌ناوی (تۆمارگه‌ی مشكۆ)وه‌ داناوه‌. مشكۆ هاورِێیه‌تی و دۆستایه‌تیی هونه‌ریی له‌گه‌ڵ گه‌لێك له‌هونه‌رمه‌نده‌ گه‌وره‌كانی كورددا هه‌بووه‌، له‌وانه‌: (كاوێس ئاغاو عه‌زیز ئاغاو محه‌مه‌د عارف جزیری و حه‌سه‌ن جه‌زراوی و تایه‌ر تۆفیق و ره‌سوڵ گه‌ردی و حه‌یده‌ر به‌قاڵ و.. هتد). 

له‌ساڵی 1950دا له‌دانیشتنێكی ئاهه‌نگسازیدا له‌ماڵی (له‌تیف چه‌خماخچی) له‌قه‌ڵای هه‌ولێر له‌گه‌ڵ (محه‌مه‌د عارف جزیری)دا پێكه‌وه‌ به‌دووقۆڵی گۆرانی ده‌ڵێن، هه‌روه‌ها له‌ساڵی 1956دا له‌سه‌ر داوه‌تی (شێخ له‌تیف كورِی شێخ مه‌حمودی حه‌فید) دێته‌ سلێمانی و له‌وێ له‌گه‌ڵ گۆرانیبێژی ده‌نگخۆش (ره‌شۆل عه‌بدوڵڵا)دا ئاهه‌نگێكی پرِ له‌جۆش سازده‌كه‌ن، له‌پایزی 1957دا دوای لافاوه‌ گه‌وره‌كه‌ی سلێمانی دێته‌ سلێمانی و به‌شداریی ئه‌و ئاهه‌نگه‌ ده‌كات كه‌ سازدرابوو بۆ كۆكرنه‌وه‌ی یارمه‌تی بۆ زه‌ره‌رمه‌ندانی ئه‌و كاره‌ساته‌. له‌دوای شۆرِشی 14ی ته‌مموز به‌مه‌به‌ستی ناسینی مه‌قامبێژانی و ناساندنی گۆرانی و مه‌قاماتی كوردی له‌گه‌ڵ (له‌تیف چه‌خماخچی و چه‌ند هاوه‌لیكی دیكه‌یان) سه‌ردانی شاری موسڵ ده‌كه‌ن و له‌وێَ به‌هاوكاریی تیپی مۆسیقای مامۆستا (غانم یه‌حیا) كه‌ هونه‌رمه‌ندێكی ئه‌رمه‌نیی پسپۆرِ بوو له‌ئامێری كه‌مانچه‌دا، كاسێتێك بۆ مشكۆ تۆمار ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها له‌دوای رێككه‌وتنی 11ی ئاداری 1970 له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان تایه‌ر تۆفیق و حه‌یده‌ر به‌قاڵ و یونس مه‌حمودو جه‌میله‌ و فایه‌ق بازرگان و محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د ئه‌ربیللی و فوئاد ئه‌حمه‌د و محه‌مه‌د جه‌زا چه‌ند ئاهه‌نگێكی هاوبه‌شیان تۆمار كردووه‌. مشكۆ له‌ماوه‌ی ئه‌و ته‌مه‌نه‌یدا بابلێین له‌گه‌نجی و به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ تا ئه‌وكاته‌ی نه‌خۆش كه‌وت و نه‌خۆشییه‌كه‌ی چیتر مه‌ودای نه‌دا قورِگی بۆ گۆرانی وتن به‌كاربهێنێَ، ئه‌ویش له‌سه‌ره‌تای ساڵی 1989دا بوو كه‌ نه‌خۆش كه‌وت، ئه‌و ماوه‌یه‌ی كه‌ ده‌كاته‌ زیاتر له‌ (60) ساڵ له‌ته‌مه‌نی هه‌ر به‌مه‌قام و قۆریات و به‌سته‌و گۆرانی خۆی خه‌ریك كردووه‌و خزمه‌تی هونه‌ری كوردیی كردووه‌. مشكۆ دوای (81) ساڵ ته‌مه‌ن و له‌(18/5/1989)دا دڵه‌ گه‌وره‌كه‌ی له‌لێدان كه‌وت. به‌كۆچی دوایی ئه‌م هونه‌رمه‌ند بۆشاییه‌كی گه‌وره‌ كه‌وته‌ هونه‌ری قۆریات     

 ------------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                       

                                                                  محه‌مه‌دی ماملێ 


محه‌مه‌دی ماملێ كوڕی ميرزا سه‌عيدی ماملێ (مام عه‌لی) له‌ ساڵی 1925 له بنه‌ماڵه‌يه‌كی کارکه‌ر و هونه‌رمه‌ند و نيشتمانپه‌روه‌ر، له‌ گه‌ڕه‌كی هه‌رمه‌نييانی شاری مهاباد له‌ دايكبوو.

ميرزا سه‌عيد هه‌رچه‌ند نه‌خوێنده‌وار بووه، به‌ڵام به هۆی هونه‌ری ده‌نگخۆشی و مه‌قامزانی و شیعرخوێنی (به‌تايبه‌ت وه‌فايی) له كۆڕ و كۆزيلكه‌ی عارفانه‌ی خانه‌قای شه‌مزينان، ڕێزێكی زۆری لێگيراوه و له گه‌ڕه‌ك و ده‌ر و بازاڕ به‌ ميرزا ناوی براوه.

هه‌روه‌ك له‌ زۆر كه‌سی به‌ته‌مه‌نی ناوچه‌ی موكريان بيستراوه، سه‌عيدی ماملێ ده‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندی به‌نێوبانگ "سه‌ييد عه‌لی ئه‌سغه‌ری كوردستانی" (1882-1937)، كه له ساڵی 1932دا هاتووه‌ته موكريان و له باخی "ميرزا شه‌ريفی حاجی ڕه‌شيد" بۆ خه‌ڵكی مهاباد گۆرانی گوتووه، به‌شدار بووه‌. محه‌مه‌د حه‌مه‌باقی نووسه‌ری كتێبی "سه‌ييد عه‌لی ئه‌سغه‌ری كوردستانی" ده‌ڵێت: "حاجی غه‌نی چايچی بۆمی گێڕايه‌وه، كه‌ جگه له سه‌عيدی ماملێ، سێ گۆرانيبێژی تری مهابادی، به ناوی عه‌بدوڵلا ڕه‌ش، كه‌وێ جوو و حسه‌ينی قاقی گۆرانييان له‌گه‌ڵ سه‌ييددا وتووه. سه‌ييد له ڕاده‌به‌ده‌ر ڕێزی بۆ ئه‌م گۆرانيبێژانه داده‌نا؛ به‌تايبه‌تی بۆ سه‌عيدی ماملێ (1877-1941). له‌مباره‌يه‌وه محه‌مه‌دی ماملێ، دوای نيوه‌ڕۆی ڕؤژی 1988.08.20 له‌ ماڵی خۆيان بۆی گێڕامه‌وه‌، كه‌ هه‌ر جاره‌ی سه‌عيدی ماملێ به‌ندێكی خۆشی گۆرانييه‌كی وتووه، سه‌ييد له‌ جێی خۆی هه‌ڵساوه و ناوده‌می سه‌عيدی ماملێ ی ماچ كردووه‌."

محه‌مه‌دی ماملێ خۆی له‌ باره‌ی ميرزا سه‌عيدی باوكيدا گوتووێتی‌: "بابم نه‌خوێنده‌وار بوو و له‌ نێو بازاڕدا دوكانێكی چكۆڵه‌ی خوری فرۆشتنی هه‌بوو. ئێمه‌ شه‌ش كوڕ و كچێك بووين .. بابم، هه‌ربه‌ گشتی تايفه‌ی ئێمه‌ تايفه‌ی گۆرانيبێژانه‌. بابم زۆربه‌ی ئه‌و گۆرانييانه‌ی، كه‌ ئه‌منيش ده‌يانڵێمه‌وه، بۆ خۆی دايناون و ئاهه‌نگی خستوونه‌سه‌ر. نه‌يتوانيوه سازێك لێ بدات، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ سازژه‌نی خۆی هه‌بووه‌. ئه‌و له‌ هه‌موو گۆرانييه‌كی زياتر حه‌زی له‌ گۆرانی ئايينی و دڵداری بوو."

هه‌ر‌چه‌ند بنه‌ماڵه‌ی ماملێ به‌ تێكڕايی هونه‌رمه‌ند و ده‌نگخۆش و گۆرانيبێژن، به‌ڵام محه‌مه‌دی ماملێ هونه‌رمه‌ندێكی ده‌گمه‌ن و هه‌ڵكه‌وته بوو، كه‌ له‌ دوای ميرزا سه‌عيدی باوكی و هه‌روه‌ها ميرزا حوسێن (1915-1952)ی برای، كه ده‌ساڵێك له‌ خۆی گه‌وره‌تر بووه، توانی وه‌ك به‌رپرس و نوێنه‌ری هونه‌ريی ئه‌و بنه‌ماڵه‌يه‌، بۆ ماوه‌ی په‌نجا ساڵ، مه‌قام و گۆرانی كوردی بره‌و و ڕه‌واج پێبدا.

حاميدی كاكيلی يه‌كێك له‌ نیزيكترين دۆستانی محه‌مه‌دی ماملێ له‌و باره‌يه‌وه ده‌ڵێ: "ناكرێ بڵێين بنه‌ماڵه‌ی ماملێ له‌ چ كاتێكه‌وه و له كوێ ڕا ده‌ستيان پێكردووه. ئه‌وانه ژن و پياويان ده‌نگخۆش بووه وه‌ك ماسی وابوون هه‌ر کاتێکی ده ئاو هاويشتراون مه‌له‌وان بوون. محه‌مه‌ديش هه‌روه‌تر ناتوانين بڵێين به‌ چ ئاهه‌نگێك و له كوێ ڕا ده‌ستی پێكردووه. ته‌نانه‌ت به‌شێك له‌و بنه‌ماڵه كه له كوردستانی ئێراق نيشته‌جێن ده‌نگيان خۆشه. به گشتی ئه‌و بنه‌ماڵه‌يه‌، له‌ مام عه‌لی و مام سه‌عيد ڕا بگره‌ هه‌تا ميرزا حوسێن و محه‌مه‌د و ئه‌وانی تر به‌ هۆی ده‌نگه‌كه‌يانه‌وه ده‌گه‌ڵ هه‌موو به‌زم و خۆشيی و مه‌جليسێكی ئه‌و شاره‌ و ئه‌و ناوچه‌يه‌ تێكه‌ڵاو بوون به‌تايبه‌ت ئه‌وده‌م كه وه‌ك هێستا مه‌حدودييه‌ت نه‌بوو."

له‌وانه‌يه‌ كه‌سێك يان كه‌سانێك ده‌نگی هونه‌رمه‌ندێكيان به دڵ نه‌بێ، ئه‌وه شتێكی سروشتی يه و ماملێش له‌و ديارده‌يه‌ ئاوارته ناكرێ. به‌ڵام زۆر كه‌س له سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن، كه ماملێ بێجگه له كه‌سايه‌تی كۆمه‌ڵايه‌تی و كوردايه‌تی خۆی، هونه‌رمه‌ندێكی به‌وه‌ج و ڕه‌سه‌ن و خاوه‌ن قوتابخانه‌يه‌.

ماملێ هه‌ر له سه‌رده‌می لاوييه‌وه وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكی ئازاديخوازی خاوه‌ن ڕازونيازی خه‌ڵكنه‌واز ده‌ركه‌وتووه‌ و به‌ پێی ئه‌ركی كۆمه‌ڵايه‌تی و كوردايه‌تی، خۆی پێگه‌ياندووه. له‌گه‌ڵ هيچ داروده‌سته‌ و تاقمێكی سه‌ره‌ڕۆ و زۆردار دانووی نه‌كوڵاوه و له‌ ئه‌سته‌مترين قۆناغه‌كانی ژياندا، وه‌ك بولبولێكی خوشخوێن، سه‌ری له‌ هه‌موو هه‌وار و كوێستانه‌كانی كوردستان داوه و مزگێنی شادی و ئازادی بۆ ڕێڕه‌وانی ئه‌وين هێناوه. له ڕۆژانی فه‌رعانه‌دا، به‌ به‌سته و ئايئايه، به‌زم و ئاهه‌نگی هاوقه‌تارانی ڕازاندۆته‌وه، له ڕۆژانی ته‌نگانه‌شدا به‌ قه‌تار و لايلايه‌ خه‌ڵكی لاواندۆته‌وه‌. ماملێ، بێجگه‌ له كوردايه‌تی، سه‌ربازی هيچ ڕێبازێكی ئيده‌ئۆلۆژی نه‌بوو، ئه‌و ته‌نيا گيانبازی گه‌له‌كه‌ی بوو.

له‌ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری له‌ ده‌ست تاقمێكی خۆبه‌خودازانی هيچنه‌زان دايه‌، زۆر به ‌ده‌گمه‌ن هه‌ڵده‌كه‌وێت، كه‌ هونه‌رمه‌ند بتوانێ له‌نگه‌ری خۆی له نێوان ده‌سه‌ڵات و خه‌ڵكدا ڕابگرێ و به پووڵ و پاره هه‌ڵنه‌فریوێ و هه‌تڵه نه‌بێ. ماملێ چ وه‌ك كه‌سايه‌تی كۆمه‌ڵايه‌تی و چ وه‌ك كه‌سايه‌تی هونه‌ری، هه‌م له‌ ڕژێمی پاشايه‌تی (ڕه‌زاخان 1925ـ1941 و حه‌مه‌ڕه‌زا په‌هله‌وی1941ـ1979) دا و هه‌م له‌ ڕژێمی مه‌لايه‌تی (1979) دا، توانی به‌ شێوه‌يه‌كی گونجاو، نه‌ ته‌نيا ئه‌و له‌نگه‌ره ڕابگرێ، به‌ڵكه وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكی ئازاديخواز و گه‌لنه‌واز له ساڵی 1968 زيندانيش بكرێت.

به‌ ڕاشكاوی ده‌توانرێت بووترێت، كه‌ ماملێ له بارودۆخێكی زۆر تايبه‌تيی كوردستاندا، وه‌ك سيمبۆلی نواندنی به‌شێك له فه‌رهه‌نگی خۆڕاگری و سه‌رزيندوويی گه‌لی كورد، كه‌ له زۆربه‌ی گۆارانييه‌كانيدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه، هه‌ميشه‌ چقڵێك بووه‌ له چاوی نه‌ياران و دژبه‌رانی گه‌له‌كه‌ی. هه‌ربۆيه‌ش، هه‌ر به‌سته‌ و گۆرانييه‌كی، كه‌ ماملێ ده‌يگوت و ده‌يخوێند، بۆ ئه‌وه‌ی بزانرێت چ مه‌به‌ست و سیمبولێك و ڕازێك له گۆرانييه‌كانيدا حه‌شاردراوه، له لايه‌ن ساواكی مهاباده‌وه، به وردی سه‌رنجی ده‌درايه‌. هه‌ڵبه‌ت "ماملێ"ش ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بوو كه بێ گودار له ئاو بدا و له خۆڕا بيانوو بداته ده‌ست ساواك، زۆر عاقڵانه‌ و هونه‌رمه‌ندانه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی ده‌كرد و به شێوه‌يه‌كی زۆر مه‌نتيقی ته‌قييه‌ی هونه‌ريی به‌كارده‌برد.

ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ بلیمه‌ته‌ له‌ماوه‌ی‌ 56 ساڵی ژیانی‌ هونه‌رییدا نزیكه‌ی ‌328 گۆرانی‌ تۆمار كردووه‌.

ماملێ له‌ ساڵی‌ 1994دا دوا گۆرانی‌ تۆمار كرد، له‌و ساڵه‌وه‌ تووشی‌ نه‌خۆشییه‌كی‌ سه‌خت بوو‌ و دوای‌ پێنج ساڵ به‌و نه‌خۆشییه‌ كۆچی‌ دواییکرد و له‌پاش خۆی‌ ناوبانگێكی‌ گه‌وره ‌و بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ هونه‌ر په‌روه‌ر و خه‌رمانێ‌ له‌ ئاواز و گۆرانی‌ ڕه‌سه‌نی‌ كوردی‌ بۆ نه‌وه‌كه‌ی‌ جێده‌هێڵێت‌.

               ------------------------------------------------------------------------------------------------------ 

                                                       

                                                       شه‌ماڵ سائیب هونه رمه ندی پایه دار

ناوی ته‌واوی "ئه‌حمه‌د مه‌حموود"ه‌ و به "ئه‌حه‌ی خوله‌سنه‌یی" ناسراوه له ساڵی 1923 له گه‌ڕه‌كی سه‌رشه‌قام له‌ شاری سلێمانی له خێزانێكی هه‌ژار و ده‌ستكورتی له‌دایكبوو. له‌سه‌ره‌تادا ده‌خرێته حوجره بۆ خوێندنی قورئانی پیرۆز، كه ئه‌وكات حوجره‌كان بڕه‌وێكی زۆریان هه‌بووه، له‌به‌ر هه‌ژاری وازی له‌ خوێندن هێناوه و ده‌ستی به‌كاركردن كردووه و ئاواره‌ی شاران بووه، خه‌م و كه‌سه‌ر و مه‌ینه‌ت ده‌بێته‌ به‌شێك، له‌ژیانی ئه‌م كه‌ڵه‌هونه‌رمه‌نده هه‌ر له‌ سلێمانی ژنی هێناوه و چه‌ند منداڵێكی خستۆته‌وه، كه ئه‌وانیش "جه‌مال و جه‌لال و جه‌زا و شه‌ماڵ‌ و ناسك و به‌ناز"یان ناوه.

له‌ساڵی 1953دا ده‌ستی به‌كاری هونه‌ری كردووه، پاش ئه‌وه‌ی كه خه‌ڵك ورده ورده گوێبستی ده‌نگی ئه‌و هونه‌رمه‌نده ده‌بن وای لێ دێ خه‌ڵكانێكی زۆر خۆشیان بووێت، له‌گه‌ڵ‌ زۆربه‌ی هونه‌رمه‌نده‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه گۆرانی گوتووه، وه‌ك خوالێخۆشبووان ماملێ و زیره‌ك و مه‌ردان.

زۆرن ئه‌و كه‌سانه‌ی، كه به ئامێره‌ مۆسیقییه‌كانیان یارمه‌تیانداوه، وه‌ك هونه‌رمه‌ندان سمكۆ و به‌ساز ئومێد ڕه‌‌‌حیم به‌ نه‌ی و ئیسماعیل به‌ زه‌ڕب و عوسمان، كه برای هونه‌رمه‌نده، به‌لێدانی زه‌ڕب و ئێستا یه‌كێكه له كه‌سایه‌تیه دیاره‌كانی شاری سلێمانی و كه‌سێكی تێكۆشه‌ر و كوردپه‌روه‌ره.

هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د شه‌ماڵ دۆستایه‌تیه‌كی نزیكی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن زیره‌ك دا هه‌بووه و وه‌ك خۆی گوتوویه‌تی هه‌ر كاتێ زیره‌ك سه‌ردانی ئێراقی بكردایه‌ سه‌ری له ئێمه‌ش ده‌دا و ماوه‌یه‌ك له‌لامان ده‌مایه‌وه و چه‌ندین ئاهه‌نگمان به‌یه‌كه‌وه ده‌گێڕا، به‌ڵام به‌داخه‌وه ئه‌و ئاهه‌نگانه تۆمار نه‌كراون.

شه‌ماڵ‌ له‌ یه‌كێك له ئاهه‌نگه‌كانیدا به‌م شێوه‌یه باسی هونه‌ره‌كه‌ی زیره‌ك ده‌كات و ده‌ڵێت:

وه‌ره خه‌ڵكه پێم بڵێن هونه‌ر شه‌تڵه
قه‌ڵه‌مه یان تۆوه؟
ئه‌ی چییه و ناوی چییه ئه‌ی بۆچی چاكه؟
کێ دیبووی هونه‌رێكی وه‌ك زیره‌ك
به‌دووچاو له‌م خاكه
ئه‌ی ئافه‌رین كه ئێستا مردووه
پێی ده‌ڵێن كاكه

ده‌توانین بڵێن، ئه‌حمه‌د شه‌ماڵ بۆشاییه‌كی گه‌وره‌ی له هونه‌ری كوردیدا پڕ كردۆته‌وه، تاكه هونه‌رمه‌ندیشه، كه باسی ژیانی خۆی ده‌كات و زۆر له گۆڕانییه‌كانی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی خۆیه‌تی و چه‌ند چیرۆكێكی هه‌یه و له شانۆی "مه‌ته‌‌دا" ڕۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بینێت، حه‌یران بێژێكی زۆر كارمه بووه، هه‌رچه‌نده ئه‌م هونه‌رمه‌نده له ژیاندا گرنگی پێنه‌دراوه و ده‌بینین له‌ ماڵاندا كاره هونه‌رییه‌كانی ئه‌نجامداوه.

به‌ڵام به‌و شێوه‌یه‌ش توانی ئه‌ستێره‌یه‌كی گه‌ش بێت له ئاسمانی مۆسیقا و هونه‌ری كوردیدا، ئه‌گه‌ر بۆ ساتێك گوێمان له‌ده‌نگی خۆشی و گۆرانییه‌كانی ئه‌م هونه‌رمه‌نده گرتبێت، ئه‌وا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، كه له‌چ ڕه‌وشێكدا ژیاوه و چه‌نده هه‌ژار بووه و هه‌ر ئه‌م هه‌ژارییه‌ش‌ وای كرد، كه گۆرانی بڵێ و هه‌میشه گله‌یی له چاره‌نووسی خۆی و سكاڵای له‌ چه‌رخی گه‌ردوون كردووه، وه‌ك ده‌ڵێ:
ئه‌ی گه‌ردوون قابیلی خۆته چه‌رخت بگێڕی
زۆر ناپیاوت كرده پیاو زۆر ناپیاویشتت كرده خوێڕی

جگه له‌وه‌ی، كه گۆرانییه‌كانی ڕه‌‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی خۆیه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا گۆرانی بۆ ئه‌وینداران و سروشتی كوردستان گوتووه و كه‌سێكی نیشتمان په‌روه‌ر بووه، له ژیانی دا گه‌لێ كاری وه‌ك توتنچێتی و كاروانچێتی و حه‌ماڵ و شوانی كردووه و ژیانی هه‌میشه پڕبووه له ده‌رد و كه‌سه‌رو ناخۆشی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا له‌نێو خه‌ڵكی به قسه‌خۆش ناوبانگی ده‌ركردووه و هه‌میشه قسه‌ی خۆشی له‌سه‌ر زاری بووه، بۆیه خه‌ڵكانێكی زۆر خۆشیان ویستووه و هه‌میشه سه‌ردانیان كردووه، به‌ڵام له‌و سه‌رده‌مه‌دا هونه‌ر نرخی كه‌مبووه‌ و به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ناشیرین سه‌یركراوه و به‌گۆرانیبێژ گوتراوه لۆتی، بۆیه ئه‌مه‌ش ئازاری زۆری ده‌روونی هونه‌ر‌مه‌ندیان ده‌دا هه‌ر بۆیه شه‌ماڵ ‌ده‌ڵێ:
هونه‌ر زۆر به‌نرخه، ئاخ نرخی نییه
له‌ناو كوردی ئێمه‌دا قیمه‌تی نییه
به‌ناشیرین بانگی ده‌كه‌نی پێی ده‌ڵێن
ئه‌و كابرایه لۆتییه
له‌و خراپتر كه فه‌قیر بوو پێی ده‌ڵێن كونییه
به‌ڵام سه‌روه‌ت و ماڵێكی زۆری هه‌بێ
هه‌رچی جۆری بێ
ئه‌شهه‌دووی پیاده‌كێشن پێی ده‌ڵێن
پیاوی وا هه‌ر نیه

به‌ڵێ ئه‌مه‌ش وه‌ڵامی شه‌ماڵ ‌بوو بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی، كه‌ به‌و شێوه‌ی له هونه‌ر و هونه‌رمه‌ندیان ده‌ڕوانی، به‌ڵام شه‌ماڵ‌ به‌ قسه و قسه‌ڵۆكانه‌ی خه‌ڵك سارد نه‌بوویه‌وه و هه‌روه‌ك خۆی ده‌ڵێ:
هه‌ركه‌سێ قسه‌م بۆ بكا گوێزم بۆ هه‌ڵده‌دا به‌سه‌ر گومه‌زا

ئه‌م هونه‌رمه‌نده دوای ئه‌و هه‌موو ده‌ربه‌ده‌ری و نه‌هامه‌تییه‌ی، كه له‌ ژیاندا چه‌شتی، كه هه‌میشه له‌باوه‌شی قات و قڕی و برسێتیدا ژیاوه، بۆیه چیدی له‌شه ماندوو و شه‌كه‌ته‌كه‌ی نه‌یتوانی به‌رگه‌ی ئه‌و باره سه‌خته‌ی ژیان بگرێ له 1997.04.03دا له‌ شاری سلێمانی له‌دوای ململانێیه‌كی زۆر له‌گه‌ڵ نه‌خۆشیدا چاوی لێكناو بۆ یه‌كجاری

 

به‌جێی هێشتین، كه هه‌ر له‌و شاره‌‌ش به ئاماده‌بوونی خه‌ڵكێك زۆر به خاك سپێردرا

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                                                    

                                                                ره‌سووڵ گه‌ردی 


ڕه‌سووڵ گه‌ردی كوڕی محه‌مه‌د كوڕی عه‌بدوڵڵا گه‌ردی له ساڵی 1924دا هاتۆته دنیاوه، له شاری هه‌ولێری قه‌ڵاو مناره په‌روه‌رده بووه چۆته به‌ر خوێندن و بۆته‌ خوێنده‌وارێكی ڕووناكبیرو هه‌ر له‌منداڵییه‌وه به‌هره‌ی هونه‌ری حه‌یرانبێژی له‌مێشكدا چه‌كه‌ره‌ی كردووه‌و ده‌نگی سازگاری خۆی له‌گه‌ڵ هه‌موو جۆره مه‌قام و به‌سته‌یه‌كی كوردیدا تاقیكردته‌وه‌و هه‌ستی كردووه‌ له حه‌یرانبێژیدا له‌هه‌موو جۆره‌كانی دیكه‌ی گۆرانی كوردی سه‌ركه‌وتووتره، بۆیه خۆی داوه‌ته ئه‌و هونه‌ره ناسكه‌ی كوردو بۆته مه‌زنترین حه‌یرانبێژی كوردستان و له هه‌موو لایه‌كی نیشتمانه‌كه‌ی ده‌نگیداوه‌ته‌وه.

له‌سه‌ره‌تای ساڵی 1947دا چۆته به‌غدا و له ئێستگه‌ی ڕادیۆی كوردی هه‌فتانه ئاهه‌نگێكی گۆرانی ڕاسته‌وخۆی پێشكه‌شكردووه‌و ناوبانگی هونه‌ریی به‌هه‌موو لایه‌كی كوردستاندا بڵاوبۆته‌وه.

له‌ماوه‌ی كاركردنی له‌و ئێستگه‌یه‌دا پتر له 615 گۆرانی و مه‌قامی ڕه‌سه‌نی كوردی تۆماركردووه‌و زۆربه‌یان حه‌یران و به‌سته‌ن و له‌پاڵ گۆرانی گوتنیشی ده‌ستی شیعر هۆنینه‌وه‌یش بووه‌و نازناوی شاعیری "بێزار" بووه، بۆیه حه‌زی ده‌كرد پێی بڵێن "ڕه‌سوڵ بێزار گه‌ردی" و له‌ماوه‌ی ژیانیدا ئه‌م په‌رتووكانه‌ی له شیعری خۆی و شیعری شاعیرانی دیكه‌ی كورد چاپ و بڵاوكردۆته‌وه:

1- بژاری لاوك و ‌حه‌یران -- ساڵی 1957دا له به‌غدا چاپی كردووه‌و 106 لاپه‌ڕه‌یه
2- گوڵه مێلانه‌ی كوردستان -- له 1960دا له به‌غدا چاپی كردووه‌و 154 لاپه‌ڕه‌یه
3- شیلان و شلێر --- له 1967دا له به‌غدا چاپكراوه‌و 130 لاپه‌ڕه‌یه‌

ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ی كورد خاوه‌ن هه‌ڵوێستێكی نیشتمانی بوو، گه‌لێك دڵسۆزبوو بۆ نه‌ته‌وه نیشتمانه‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی، بۆیه له‌دوای هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی ئه‌یلوول ماوه‌یه‌ك چووه پاڵ شۆڕش به‌تایبه‌تی دوای ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ له به‌هاری 1974دا وه‌ك هه‌موو ڕۆشنبیران و هونه‌رمه‌ندانی خۆی گه‌یانده شاخ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده هه‌ر به نه‌مری له دڵ و ویژدانی هونه‌ردۆست و سه‌رجه‌م ڕۆڵه‌كانی گه‌لی كورد ده‌مێنێته‌وه.

له ڕۆژی 1994.10.17 دڵه گه‌وره‌كه‌ی حه‌یرانبێژی ناوداری كورد ڕه‌سووڵ گه‌ردی كوڕی محه‌مه‌د كوڕی عه‌بدوڵڵا گه‌ردی له باڵه‌خانه‌ بێنازه‌كه‌ی له گه‌ڕه‌كی ئیسكانی شاری هه‌ولێر له لێدان كه‌وت و له‌نێو شه‌پۆلی غه‌م و به‌ ئاماده‌بوونی هونه‌رمه‌ند و دۆست و یارانی به‌خاك سپێردرا.‬

               ------------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                     

                                                                   قادر زیره ک 

قادر زیره‌ك ناوی ته‌واوی قادر ئه‌حمه‌د مسته‌فایه له‌ساڵی 1954 له‌ گوندی بێركۆت له‌دایكبووه، هه‌ر له ته‌مه‌نی مناڵییه‌وه ئه‌وینی بۆ گۆرانی و مۆسیقای كوردی هه‌بوو، كه له قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایه‌وه ئه‌م به‌هره‌یه‌ی تیدا به‌دی كراوه‌و توانیویه‌تی له‌ڕێگه‌ی لاسایی كردنه‌وه‌ په‌ره به‌به‌هره‌كه‌ی بدات، ئه‌م لاسایی كردنه‌وه‌ش به‌هونه‌ر و ده‌نگی مامۆستای گه‌وره "حه‌سه‌ن زیره‌ك" ئه‌وه‌بوو، به‌ئه‌وینی ئه‌وه‌وه لاسایی كردۆته‌وه و هه‌ر له زووه‌وه خولیای گۆرانی و ده‌نگی "‌حه‌سه‌ن زیره‌ك" بووه، نازناوی زیره‌كیش هه‌ر بۆ ئه‌و كاریگه‌رییه هونه‌رییه ده‌گه‌ڕێته‌وه.

قادر زیره‌ك له‌قۆناغی سه‌ره‌تایی له بێركۆت ته‌واو كردووه، دواتر دێته شار و قۆناغی له‌ شار ته‌واو ده‌كات، به‌هۆی بارودۆخی ژیان ناتوانێ خوێندن ته‌واو بكات و تاكو سێی ناوه‌ندی ده‌خوێنی.

قادر زیره‌ك له‌ساڵی 1969دا ژیانی خێزانداری پێكده‌هێنی و ماڵێك پڕ له‌ئه‌وین و هونه‌ر له‌گه‌ڵ‌ "نه‌سرین ئه‌حمه‌د" دروست ده‌كات. دوو منداڵییان ده‌بێت به‌ناوه‌كانی "ئه‌یوب" و "ژیان".

به‌ڵام مه‌رگ ناهێڵێت قادر و نه‌سرین به‌رده‌وامی ژیانیان هه‌بێت دوای چوار ساڵ به‌یه‌كه‌وه بوون، به‌هۆی كاره‌ساتی سووتان له‌ساڵی 1973دا "نه‌سرین"ی خێزانی و "ژیان"ی كچی ماڵئاوایی له‌ژیان ده‌كه‌ن، دوای 3 ساڵ به‌ته‌نیایی و خه‌م و گریان ده‌ردوكه‌سه‌ر، ئه‌مجاره‌یان هه‌وڵی ژیانێكی نوێ ده‌دات.

له‌ساڵی 1976دا له‌گه‌ڵ‌ خاتوو "ئاواز عه‌بدولعه‌زیز" ژیانی هاوسه‌رێتی پێكده‌هێنێت و له‌م خێزانه‌ش "ئومێد"، "ئاوات" و "ئه‌رده‌لان" له‌دایك ده‌بن.

قادر زیره‌ك یه‌كه‌م گۆرانی له‌ساڵی 1977دا له ئێزگه‌ی كوردی له‌به‌‌غدا تۆمار كردووه به‌ناوی "دوورم له‌ یاران"، ئه‌م گۆرانییه ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی باشی هونه‌رمه‌ند بوو له‌و كات و ساته‌دا و بووه مێژوویه‌ك بۆ ئه‌رشیفی ناوبراو، كه تا ئێستاش ئه‌م گۆرانییه هه‌ر به نه‌مری ماوه‌ته‌وه و یه‌كێكه له گۆرانییه‌ ڕه‌سه‌نه‌كان، ئه‌وه‌ی ئاواز و تێكستی "ڕزگار خۆشناو"ه‌.

دواتر له‌ساڵی 1980دا توانی چه‌ند به‌رهه‌مێکی دیكه تۆمار بكات له‌وانه "دوگمه‌ی سینه، ئه‌مان ساقی، له‌بنه‌وار، بازی كوێستان"، ئیتر قادر زیره‌ك له‌ماوه‌ی ئه‌و دوو ساڵه‌دا ناسراو خه‌ڵك به‌رهه‌مه‌كه‌ی ئه‌وان وه‌رگرت، كه بۆنی ڕه‌سه‌نایه‌تی و پاكی لێ ده‌هات.

له 17-18/07/1981 قادر زیره‌ك له‌گه‌ڵ چه‌ند براده‌رێكی له‌گه‌ڕانه‌وه‌ی گه‌شتێك له‌ بێخاڵ و گه‌لی عه‌لی به‌گ به‌ره‌و هه‌ولێر له‌ڕێگای "خه‌لیفان-هه‌ریر" ئۆتۆمبیله‌كه‌یان وه‌رده‌گه‌ڕێ و قادر زیره‌ك و هاوڕێیه‌كی گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن.

له‌و كاته‌وه قادر زیره‌ك ماڵئاوایی له‌جیهانی گۆرانی و مۆسیقای كوردی ده‌كات و خۆری ته‌مه‌نی ئاوا ده‌بێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگای به‌خته‌وه‌رییه گۆرانییه‌كانی چووه خانه‌ی "نه‌مری و ڕه‌سه‌نایه‌تی"یه‌وه.‬

                   -----------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                         

                                                                        ئه‌یاز زاخۆلی

ئه‌یاز یوسف ئه‌‌حمه‌د له شارۆچكه‌ی زاخۆ له ساڵی 1961 چاوی به‌ژیان هه‌ڵێناوه، هه‌ر له منداڵیه‌وه خولیای گۆرانی ڕه‌سه‌نی كوردی بووه و زۆربه‌ی كاتی له دیوه‌خانان به‌سه‌ر بردووه كه گۆرانی بێژه‌كانی تیادا ده‌نیشتن و گۆرانیان ده‌وته‌وه.

ئه‌یاز پشتی ته‌واوكردنی خوێندنی قۆناغی ناوه‌ندنی ڕوو له ئاماده‌یی كشتوكاڵ ده‌كات و له‌ئاهه‌نگ و ڤیستڤاڵ و جه‌ژن و بۆنه تایبه‌تیه‌كاندا ده‌ست ده‌كات به‌چڕینی گۆرانی به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتووانه ئاهه‌نگه‌كانی به‌ڕێوه‌بردووه.

ئه‌یاز خاوه‌ن گه‌نجینه‌یه‌كی مه‌زنی فۆلكلۆری و ڕه‌سه‌نی كوردی بوو، چه‌ندین ستران و چیرۆك و په‌ندی پێشنیان و داستانی له‌به‌ر بوو هه‌وڵی ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی زیاتری گه‌نجینه‌ی ده‌داو به دوای كه‌له‌پوور ده‌گه‌ڕا تا زیاتر ڕه‌سه‌نایه‌تیان لێ هه‌ڵبهێنجێنت و هونه‌ره‌كه‌ی خۆی پێ ده‌وڵه‌مه‌ند بكات.

ئه‌یاز، خولیای گۆرانی كوردی بووه‌وه بۆ یه‌كه‌مجار به‌هاوكاری چه‌ند هاوڕێیه‌كی سه‌ردانی ئێزگه‌ی كورد كرد له به‌غدا و له‌وێ شاره‌زایان گوێیان له ده‌نگی گرت هه‌رزوو پاشه ڕۆژێكی هونه‌ری گه‌شیان بۆ خواست، ئه‌م گۆرانیانه‌ی ئه‌یازی له ئێزگه‌ی كوردی تۆماری كردوون ئه‌مانه‌ن: "من دیت جارا عه‌ولی"، "لاندك"، "به‌س خۆ گرانكه"، "ئه‌ڤین دایێ"، "دێ بهه‌ژینه"، "كه‌ڤۆك"، "چوخك"، "سرودانه‌ ڤرۆز"، "سرودا شه‌هید"، "چیبكه‌م ئه‌ز"، "هیڤی" و "گۆڤه‌‌نده". 

هه‌روه‌سا له‌گه‌ڵ چه‌ندین شاعیركاری هاوبه‌شیان ئه‌نجامداوه بۆ سازكردنی گۆڕانیه‌كان له‌وانه‌ش "عه‌بدولعه‌زیز سلێمان"، "به‌شار محه‌مه‌د"، "سه‌گڤان عه‌بدول حه‌كیم"، "به‌درخان سندی"، "عه‌بدوڵڵا حوسێن" و ... هتد، جگه له‌م گۆرانیانه‌ی له‌گه‌ڵ تیپی دهۆك تۆماری كردوون سێ كاسێتی دیكه‌شی له تۆمارگه‌ی "تۆمار" تۆمار كردووه، هه‌روه‌ها چه‌ند گۆرانیه‌كی به دوو قۆڵی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند "ئه‌رده‌وان زاخۆلی" گوتووه، له ساڵی 1982دا، له زاخۆ كاسێتێكی تۆماركرد كه چه‌ند گۆرانیه‌ك بوو له‌وانه: "ئه‌گه‌ر دنیا هه‌می گۆلبن، های به‌رده‌به‌رده‌ك، چ ته‌ڤنه، مه‌قامی مێره‌مێ، به‌سته‌ی پازنیل...."

به‌ڵام زۆربه‌داخه‌وه بیست ساڵ به‌ر له‌ئێستا مه‌رگ ڕێگه‌ی نه‌داو ئه‌یاز زاخۆلی له ڕوژی شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 1986.01.20دا، له‌شاری مووسڵ هه‌واڵی كۆچی دوایی ڕاگه‌یه‌ندرا و بۆ هه‌میشه چاوه‌گه‌شه‌كانی لێكناو ماڵئاوایی له‌ سه‌وزایی خاك كرد.‬

--------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                       

                                               ڕه‌شۆڵ گورانیبیژی مه لیک مه حمودی حه فيد  

 هونه‌رمه‌ندی‌ ده‌نگخۆش و نیشتیمانپه‌روه‌ری‌ ناسراوو كه‌سایه‌تی‌ خۆشه‌ویستی‌ كوردستان ره‌شۆڵ ناوی‌ ره‌شیدی‌ كوری‌ حاجی‌ عه‌بدولاَی‌ كوڕی‌ میرزا عه‌زیزه‌.

ساڵی‌ 1912 له‌ گه‌ره‌كی‌ سه‌رچه‌قام له‌ سلێمانی‌ هاتۆته‌ دنیاوه‌.حاجی‌ عه‌بدولاَی‌ باوكی‌ بازرگانێكی‌ ناسراوی‌ سه‌رده‌می‌ خۆی‌ بوو,له‌نێوان كوردستان و شاره‌كانی‌ روسیا بازرگانی‌ ده‌كرد.
ره‌شۆڵی‌ هونه‌رمه‌ند خوێنه‌واری‌ نه‌بوو به‌لاَم خاوه‌نی‌ به‌هره‌یه‌كی‌ ڕه‌سه‌ن بوو.ده‌نگخۆشێكی هێنده‌ به‌سۆز بوو كه‌ پیره‌مێردی‌ نه‌مر له‌ شیعرێكدا ناوی‌ هێناوه‌ .رۆڵێكی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌بوو له‌پاراستنی‌ مه‌قام و ئاوازه‌ ره‌سه‌نه‌كانی‌ كوردی‌ و هه‌ر له‌سه‌ره‌تای‌ بیسته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوو دا (سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م) هاوڕێ له‌گه‌ڵ مه‌لا كه‌ریمی‌ هونه‌رمه‌ند دا چونه‌ته‌ به‌غدا له‌وێ‌ چه‌ند گۆرانییه‌كیان له‌سه‌ر قه‌وان تۆمار كردوه‌.گۆرانیه‌كانی‌ (كه‌وای‌ به‌رت ماهووته‌) و به‌سته‌ی‌ (خاسێ‌ تۆ خانمی‌) و سروودی‌ (دڵ له‌ ده‌ردی‌ وه‌ته‌ن) چه‌ند نموونه‌یه‌كن له‌و گۆرانیانه‌ كه‌له‌سه‌ر قه‌وان تۆمار كراون.دواتریش پاش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ به‌شی‌ كوردی‌ له‌ رادیۆی‌ به‌غا كرایه‌وه‌ ,ره‌شۆڵی‌ هونه‌رمه‌ند هاوڕێ له‌گه‌ڵ (مه‌حموودی‌ حه‌مه‌ی‌ له‌یلێ‌) چه‌ند گۆرلنیه‌كیان بۆ تۆمار كراوه‌ له‌وانه‌ (گیان گیان گیان ئازیزه‌كه‌م) و گۆرانی‌ (ئامینێ‌ نازه‌نینێ‌) و به‌سته‌ی‌ ( ده‌ستم لێ مه‌ده‌ن).پاشان له‌سالاَنی‌ چله‌كان و په‌نجا كاندا ژماره‌ییه‌ك مه‌قامی‌ ره‌سه‌نی‌ تۆمار كردوه‌ وه‌ك :قه‌تارو خورشیدی‌ و ئه‌لاَ وه‌یسی‌ وخاوكه‌ر.
شاره‌زایانی‌ بواری‌ مۆسیقا ده‌ڵێن هیچ كه‌سێك نه‌یتوانیوه‌ وه‌كو ره‌شۆڵی‌ هونه‌رمه‌ند مه‌قامی‌ (ده‌شت) به‌جوانی‌ بڵێت.
ره‌شۆڵ له‌ بۆنه‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كاندا و به‌هاوكاری‌ تیپی‌ مۆسیقای‌ مه‌وله‌وی‌ و چه‌ند تیپێكی‌ تر گه‌لێك جار به‌ گۆرانی‌ وتن به‌شداری‌ كردوه‌ له‌و ئاهه‌نگانه‌دا كه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی‌ پیتاك و هاوكاریكردنی‌ لێقه‌وماوان رێك ده‌خرا.به‌ناوبانگترین به‌رهه‌می‌ ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ كه‌ له‌ ته‌له‌فزیۆن تۆماری‌ كرد مه‌قامێك و به‌سته‌یه‌ك بوو سه‌ره‌تای‌ حه‌فتاكان له‌ به‌غدا به‌بۆنه‌یه‌كی‌ نیشتیمانییه‌وه‌ له‌ ئاهه‌نگێكدا وتنی‌.مه‌قامی‌ (به‌رێكه‌وت ده‌ركه‌ت) و به‌سته‌ی‌ (ئۆخه‌ی‌ گرده‌كه‌ی‌ یاره‌).له‌رووی‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌وه‌ ره‌شۆلی‌ هونه‌رمه‌ند كه‌سایه‌تیه‌كی‌ قسه‌ خۆش و نوكته‌چی‌ و خۆش مه‌شره‌ب بوو.په‌یوه‌ندی‌ هاوڕێیه‌تی‌ و دۆستایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان و ئه‌دیبان و كه‌سایه‌تییه‌ سیاسیه‌كان هه‌بوو.كه‌م نوكته‌ی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ شاری‌ سلێمانی‌ هه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان په‌یوه‌ندی‌ به‌ ڕه‌شۆڵه‌وه‌ نه‌بێ.ره‌شۆڵی‌ هونه‌رمه‌ند مێردی‌ ئی‌خته‌ری‌ شه‌هیده‌ كه‌له‌و خۆپیشاندانه‌دا شه‌هید كرا كه‌ كاتی‌ هێنانه‌وه‌ی‌ ته‌رمه‌كه‌ی‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید ساڵی‌ (1956) ئه‌نجام درا.
ره‌شۆڵ چه‌ندین ساڵ به‌ڵێنده‌ری‌ یانه‌ی‌ فه‌رمانبه‌رانی‌ سلێمانی‌ (نادی‌ موه‌زه‌فین ) بوو كه‌ ناسراوترین یانه‌ی‌ سلێمانی‌ یه‌و له‌و سه‌رده‌مه‌دا زۆربه‌ی‌ به‌رپرسان و كه‌سایه‌تیه‌كانی‌ سلێمانی‌ و كوردستان هاتوچۆی‌ ئه‌و یانه‌یه‌یان ده‌كرد.
ره‌شۆڵی‌ نیشتیمانپه‌روه‌ر هه‌ر زوو تێكه‌ڵی‌ چالاكیه‌ سیاسیه‌كان بوو.به‌شدارییه‌كی‌ كاریگه‌ری‌ هه‌بوو له‌شه‌ڕی‌ به‌رده‌ركی‌ سه‌رادا (6ی‌ ئه‌یلولی‌ 1930) و باوه‌ڕپێكراوی‌ شێخ مه‌حموودو شێخ له‌تیف بوو.هه‌میشه‌ له‌ هه‌ڵوێستی‌ نیشتیمانیدا بوو وه‌ ساڵی‌ 1974 كه‌ حكوومه‌تی‌ به‌غدا شه‌ڕی‌ له‌ كوردستاندا هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ ,ئه‌میش وه‌ك هه‌زاران ڕۆڵه‌ی‌ كورد په‌یوه‌ندی‌ كرد به‌ شۆرشه‌وه‌و چووه‌ شاخ .هه‌ر له‌و ساڵه‌شدا نه‌خۆش كه‌وت و رۆژی‌ 14-7-1974 كۆچی‌ دوایی‌ كرد و له‌ ده‌ربه‌ندی‌ رایات به‌خاك سپێردرا.

 -----------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                   

                                                                 نه‌سرین شێروان

   له‌ سه‌ره‌تای په‌نجه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ئافره‌تێکی به‌تووانا و لێهاتوو خۆی گه‌یانده‌ نێو هونه‌ری کوردی ، ئه‌و کات زۆر ئاسته‌مبوو به‌وه‌ی ڕه‌گه‌زی نێر گۆرانی ستران بچڕێت نه‌وه‌ك مێینه، به‌ڵام نه‌سرین شێروان تووانی ئه‌وه‌ نیشان بدات ،به‌وه‌ی ئافره‌تی کورد تووانای هه‌یه‌ ببێته‌ که‌سایته‌کی مێژوویی .. نه‌سرین عومه‌ر عوسمان ناسراو به( نه‌سرین شێروان) ساڵی 1922 له‌ شاری زاخۆی باشووری کوردسان له‌دایك بووه‌ پێشتر بنه‌ماڵه‌که‌یان خه‌ڵکی باکووری کوردستان بوون،هه‌ر له‌سه‌ره‌تادا ئه‌و به‌هره‌ی لێ به‌دی ده‌کرا که‌ببێته‌ سترانبێژێکی به‌تووانا له‌ نێو ستران و ئاوازی ڕه‌سه‌نی کورد ، له‌ئێزگه‌ی به‌غدا له‌په‌نجه‌کانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا چه‌ندین گۆرانی تۆمارکرد ، به‌تایبه‌تی لاوکی (دلی لێ لێ) که‌ تائێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت پێناسراوه.. به‌داخه‌وه‌ وه‌ك زۆربه‌ی هونه‌رمه‌ندانی دیکه‌ی کورد به‌بێ نازی و به‌ته‌نیایی سه‌ری نایه‌وه‌و به‌بێ ده‌نگی ماڵئاوای لێکردین‬

--------------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                  

                                                                     مه ریه م خان 

گۆرانیبێژی ناوداری كورد مریه‌م كچی محه‌مه‌دی کوڕیی ئه‌‌حمه‌دی بۆتانی ناسراو به‌مریه‌م خان له‌ساڵی 1904دا له‌گوندی "دێرگول"ی جزیره‌ی بۆتان له‌كوردستانی باكوور چاوی به‌ژیانی هه‌ڵهێناوه. 
ژیانی منداڵیی له‌شاری دیاربه‌كر به‌سه‌ربردووه، كه‌جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌پاییزی 1914دا هه‌ڵگیرساوه‌ژیانی ناوچه‌كه‌یان له‌ڕووی ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ئاڵۆزبووه‌و تووشی كاره‌ساتی ژیان و گوزه‌ران بوون، بۆیه‌به‌زۆری خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌ڕوویان كردۆته‌پارچه‌كانی دیكه‌كوردستان، به‌تایبه‌تی به‌ره‌و كوردستانی باشوور و وڵاتی شامه‌وه‌چوون و موڵك و دێهاتی خۆیان به‌جێهێشتووه‌خاتوو "مریه‌م خان"ی کچه‌ده‌نگخۆش و شه‌یدای هونه‌رو ئاوازی كورد له‌سه‌ره‌تادا به‌ره‌و سوریا ده‌چێ و ماوه‌یه‌ك له‌دیمه‌شق ده‌ژی و مریه‌م خان له‌ساڵی 1924دا دێته‌كوردستانی باشوور و له‌زاخۆ ماوه‌یه‌ك نیشته‌جێ ده‌بێت و له‌دواییدا، له‌ده‌بیستێ له‌به‌غدا كۆمپانیای گۆرانی تۆماركردن له‌سه‌ر قه‌وان دامه‌زراوه، ڕووده‌كاته‌پایته‌خت خانوویه‌ك له‌"باب الشرقی" به‌كرێ ده‌گرێ و ماڵێكی خنجیلانه‌داده‌نێ و له‌ساڵی 1930دا چه‌ند لاوك و به‌سته‌یه‌كی به‌سۆز له‌سه‌ر قه‌وان له‌كۆمپانیاكانی "ئۆدین" و "به‌یزافۆن" تۆمار ده‌كات و ئه‌م سترانانه‌ش هه‌ندێكن له‌لاوك و به‌سته‌تۆمار كراوه‌كانی له‌سه‌ر قه‌وان: 
1- لۆركێ لۆركێ 
2- گولێ وه‌ی نار وه‌ی نارێ 
3- هه‌ی به‌رده‌به‌رده 
4- لێلێ وه‌سۆ 
5- گوڵ شێنی شێنی 
6- یار حه‌لیمێ 
7- محه‌مه‌دێ ڕۆمی 
8- لێلێ ئێمۆ 
9- لێ داێ 
10- لێلێ سوارۆ 
11- ئه‌ی ده‌لال 
جگه‌له‌سترانه‌كانی سه‌ر قه‌وانی، به‌ده‌یان لاوك و به‌سته‌ی كوردی له‌ئاهه‌نگی گۆرانی ڕاسته‌وخۆی له‌ئێستگه‌ی ڕادیۆی كوردیی به‌غدا چڕیوه‌و چه‌پكێك گۆرانیش به‌دوو قۆڵی له‌گه‌ڵ سترانبێژه‌هونه‌رمه‌نده‌كانی كورد، محه‌مه‌د عارفی جزیری، حه‌سه‌ن جه‌زراوی، ئه‌ڵماس محه‌مه‌د گوتووه. 
مریه‌م خان له‌ساڵی 1949دا تووشی نه‌خۆشییه‌كی كوشنده‌بووه، هه‌رچه‌نده‌خرایه‌نه‌خۆشخانه‌ی تایبه‌تی و هه‌وڵی چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشییه‌كه‌ی درا، به‌ڵام بێ سوود بوو و له‌ئه‌نجامی ئێش و ئازار له‌دوادوای مانگی ته‌ممووزی ئه‌و ساڵه‌1949 له‌شاری به‌‌غدا كۆچی دواییكرد و تۆماری ژیانی ئافره‌تێكی پێشه‌نگی كاروانی سترانبێژی كورد تا هه‌تایه‌پێچرایه‌وه.‬

------------------------------------------------------------------------------------------------------- 

                                                    

                                                                    گولبه هار 

 د سالا 1932 ل باژێرێ ئامێدیێ ل دایك بیه‌، سالا 1949 بو جارا ئێكێ ب رێكا شانۆیێ ڤه‌ ده‌ست ب كارێ هونه‌ری كریه‌، د سالا 1969 بو جارا ئێكێ ستران ل ئێزگێ ده‌نگی كوردی ل به‌غدا گوتینه‌. 
گولبهار ئێك ژ وان سترانبێژێن ئافره‌تێن كورده‌، وه‌كه‌ ده‌سپێك هاتیه‌ ناڤ هونه‌رێ كوردی. 
گولبهارێ ژیانا خو ل باژێرێ به‌غدا ب سه‌ر دبر، د سالا 2002 ل سه‌ر داخازا وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیریا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ڤه‌گه‌ریا هه‌رێما كوردستانێ و ل باژێرێ دهۆكێ نیشته‌جێ بو. 
د سالا 2005ێ، رێڤه‌به‌راتیا ره‌وشه‌نبیری و هونه‌ری ل باژێرێ دهۆكێ، فه‌ستیڤاله‌ك ب ناڤێ وێ سازكر. 
رۆژی 23-02-2010 له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی به‌غدا به‌هۆی نه‌خۆشییه‌كی درێژخایه‌نه‌وه‌ كۆچی دوایی كرد. 
سه‌رچاوه‌: ناسر عه‌لی - ماڵپه‌ڕی په‌یامنێر‬

  --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 

            

                                                  ئه رشیفی موسیقای کوردی ئه نوه ر قه ره داغی 

                  

                                             ژه نیار و نووسه ر بواری موزیک ماموستا سه لا ح ره ئوف 

 

                    

                                                ده نگبیژی ره سه نی کورد حه سه ن زیره ک

                      

                                           گلکو و مه زاری نه مر حه سه ن زیره ک تازه کراوه ته وه 

         

°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°

                         

                                                                گورانیبیژ چوپی 

  ------------------------------------------------------------------------------------------------------

   

                                                       هونه‌مه‌ندی ده‌نگ خۆش حه‌سه‌ن هه‌یاس                       

--------------------------------------------------------------------------------------------------------

                                                         

                                                           هونه رمه ندی نه مرئیبراهیم فه‌تاحی

    هونه‌رمه‌ندی گۆرانیبێژ ئیبراهیم فه‌تاحی له‌ 1932.09.23 له‌ گوندی تورجانی سه‌ر به‌ شاری سه‌قز له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان هاتۆته ژیانه‌وه. هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی گه‌نجیدا به‌ بیستنی گۆرانییه‌کانی هونه‌رمه‌ندی کورد مامۆستا "حه‌سه‌ن زیره‌ك"، که‌ ئه‌و کات له‌ ڕادیۆیی کوردی تاران و کرماشان بڵاوده‌بوونه‌وه‌، خولیای هونه‌ری گۆرانی خوێندن بوو.


ساڵی 1966 بۆ یه‌که‌م جار له‌ ڕادیۆی سنه‌ ده‌نگی بڵاوکرایه‌وه‌ و چه‌ند گۆرانییه‌کی له‌ ڕادیۆ سنه‌ تۆمار کرد که‌ به‌شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ په‌خش ده‌کرا.

هونه‌رمه‌ند ئیبراهیم فه‌تاحی به‌هاری ساڵی 1971 له‌ ڕادیۆی مه‌هاباد به‌ هاوکاری هونه‌رمه‌ندی خوالێخۆشبوو " تۆفیق عه‌زیزی" ناسراو به‌ تۆفیقی تارژه‌ن به‌ ئامێری تار و دایره‌ گرینگتیرین گۆرانییه‌کانی له‌وانه‌ " تۆز ده‌کا، تۆز ده‌کا" ، " مریه‌مێ چه‌نده‌ جوانی" و " به‌ر قه‌ڵا مه‌ڕۆ" ی تۆمار کرد که‌ هه‌موویان به‌رهه‌می خۆی بوون.

دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م گۆرانییانه‌ له‌ ڕادیۆ مه‌هاباد ئیبراهیم فه‌تاحی له‌ سه‌رانسه‌ری کوردستان ناسرا. به‌تایبه‌ت گۆرانی "تۆز ده‌کا، تۆز ده‌کا" له‌ ناساندن و ناوبانگ ده‌رکردنیدا ڕۆڵێکی به‌رچاوی هه‌بوو. ئه‌م گۆرانییانه‌ له‌ماوه‌ی ساڵانی ڕابردوودا چه‌ندین جار له‌ ڕادیۆ کوردی به‌غدا و ڕادیۆکانی مه‌هاباد و کرماشان و قه‌سری شیرین بڵاوکرانه‌وه‌.

هه‌ر له‌و ساڵه‌دا له‌ ڕادیۆ مه‌هاباد به‌ هاوکاری هونه‌رمه‌ندی موزیکژه‌ن "ڕه‌شید فه‌یزنیژاد" و تیپی مۆسیقای شاری مه‌هاباد چه‌ندین گۆرانی دیکه‌ی له‌ به‌رهه‌مه‌ تایبه‌ته‌کانی خۆی تۆمار کرد.

ساڵی 1977 له‌ ڕادیۆی کوردی کرماشان، که‌ ئه‌وكات هونه‌رمه‌ندی ناودار "مه‌زهه‌ری خالقی" به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌م ڕادیۆیه‌ بوو، چه‌ند گۆرانییه‌کی به‌هاوکاری هونه‌رمه‌ندانی بۆکانی له‌وانه‌ شمشال ژه‌نی به‌ توانا و هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ی کورد مامۆستا " قادر عه‌بدوڵڵازاده‌" ناسراو به‌ "قاله‌ مه‌ڕه‌" تۆمار کرد. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا هه‌مان به‌رنامه‌ی له‌ ڕادیۆ سنه‌ پێشکه‌شکرد.

ئیبراهیم فه‌تاحی بێجگه‌ له‌ تۆمارکردنی گۆرانی له‌ ڕادیۆکان له‌ كۆڕ و دانیشتنه‌کانی ماڵان و له‌ کۆبوونه‌وه‌ی تایبه‌تی هونه‌رمه‌ندان به‌رهه‌م گه‌لێکی زۆری تۆمار کردووه‌، له‌وانه‌ له‌ گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان: "حه‌سه‌ن زیره‌ك"، "ناسر ڕه‌زازی"، "عه‌به‌ ده‌ڕژێ"، "عه‌لی خه‌ندان"، "سه‌ید ئیبراهیم سه‌قزی"، "ئیبراهیم قادری" و چه‌ندانی دیکه‌.

ساڵی 1993 له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند "میدیا حوسێن" له‌ شاری سلێمانی گۆرانییه‌کانی "چنووری و چنووری" و " سینه‌مه‌ڕ مه‌ڕ"ی پێشکه‌شکرد.

سه‌ره‌تای ساڵی 2005 دا هونه‌رمه‌ند ئیبراهیم فه‌تاحی له‌ سه‌ر بانگه‌ێشتی که‌ناڵی ئاسمانی "KURD SAT" له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندی گۆرانیبێژ " ئیبراهیم قادری"دا به‌رنامه‌یه‌کی هاوبه‌شیان پێشکه‌شکرد، که‌ ئه‌مه‌ دوایین به‌رنامه‌ی ته‌له‌فزیۆنی هونه‌رمه‌ند ئیبراهیم فه‌تاحی بوو.

مامۆستا ئیبراهیم فه‌تاحی له‌ماوه‌ی ساڵانی چالاکی و خزمه‌تی هونه‌ری به‌بواری مه‌قام و گۆرانیبێژی، کۆمه‌ڵێک به‌رهه‌می پڕ بایه‌خ و گرینگی پێشکه‌ش به‌ هونه‌ری گۆرانی و موزیکی ڕه‌سه‌نی کوردی کرد. زۆربه‌ی گۆرانییه‌کانی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌ندانی دیکه‌وه‌ دووپاتکراونه‌وه،‌ که‌ ئه‌مه‌ کاریگه‌ری هونه‌ری ئیبراهیم فه‌تاحی له‌ سه‌ر هونه‌رمه‌ندانی دیکه‌ ده‌رده‌خات. دوای تێپه‌ڕبوونی ساڵانێکی زۆر به‌ سه‌ر پێشکه‌شکردنی گۆرانییه‌کانیدا، ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ ئێستاش هه‌ر له‌ بیرو زه‌ینی خه‌ڵکی کوردستاندا ماون و له‌ بیر ناچنه‌وه‌. بۆ وێنه‌ گۆرانییه‌کانی " تۆز ده‌کا، تۆز ده‌کا" و "مریه‌مێ چه‌نده‌ جوانی" پاش سه‌دان جار گوێگرتن، هێشتا هه‌ر نوێین و مۆرکی هونه‌ری ڕه‌سه‌نی کورده‌وارییان پێوه‌ دیاره‌.

هونه‌رمه‌ندی میللی ئیبراهیم فه‌تاحی دوای 40 ساڵ کارو خزمه‌تی هونه‌ری به‌بواری گۆرانی ڕه‌سه‌نی کوردی له‌ ته‌مه‌نی 74 ساڵیدا له‌ ماڵی خۆی له‌ کۆڵانی "سه‌رو" له‌ گه‌ڕه‌کی ساحیلی شاری بۆکان له ‌به‌یانی ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌، ڕێکه‌وتی 2006.01.14، به‌ هۆی وه‌ستانی دڵ کۆچی دواییکرد.

          -------------------------------------------------------------------------------------------------------

                                   Hunermend Dilshad said  هونه رمه ند دلشاد سه عید

         

        

 

 ___________________________________________________________